Arfleifð Bjarts bónda

„Engin ein saga hefur grafið sig jafn djúpt inn í þjóðarsál okkar sem sagan af Bjarti í Sumarhúsum; varla Njála, trauðla Grettla, ekki Egla. Allt bókmenntalegar djúpristur. Undirtitill Sjálfstæðs fólks er hetjusaga. Vitum þó að hetjuskapur Bjarts fólst ekki bara í baráttu við harðindi heldur aðallega gegn og við sjálfan sig. Hann sagðist vera sjálfstæður maður. Þáði hvorki aðstoð né vinskap. Þeim sem sýndu honum hlýhug var harðlega refsað. Bjartur réð ekki við sjálfstæði sitt. Það varð honum meiri byrði en björg.

Listfengi höfundar (HKL) felst ekki síst í því, að sýna hvernig söguhetjunni tekst, með þvermóðsku og þursaskap, að vísa á dyr allri utanaðkomandi lífsbjörg. Þeir sem næstir honum stóðu og voru honum háðir vesluðust upp af hungri eða urðu harðdrægni hans að bráð. Allt í nafni veglausrar dýrkunar á eigin sjálfstæði. Hann endar sem örmagna umkomuleysingi með sárþjáð lífsblóm sitt á leið í annað eyðibýli inni á auðnum öræfanna.

Hetjan

Ísland er okkar Sumarhús.

Bjartur er hetja. Fyrirmynd hins sjálfstæða frelsisunnandi Íslendings. Þannig dvelur hann í þjóðardjúpi okkar, því börn kynslóðanna sofnuðu með íslenskar hetjusögur á vörunum. Gerðu lítinn greinarmun á skúrkum og öðlingum, bara ef barist var kappsamlega til enda. Hetjan átti alltaf við ofurefli að etja. Hún gafst aldrei upp. Endalok hennar voru hetjudauði. Bjartur barðist við sjálfan sig til enda. Hann var sjálfstæður frelsisunnandi. Taldi sig enga meiri óvildarmenn eiga en þá sem rétta vildu honum hjálparhönd. Var einn og óstuddur. Hann úthýsti mannviti. Sem örmagna öreigi dregur hann sig burt úr samfélaginu. Útilegumaðurinn einn er frjáls og sjálfstæður. Banamein Bjarts var þrotlaus sjálfstæðisbarátta. Einhver samlíking við nútímann?

Fullveldið

Ísland er okkar Sumarhús. Bjartur fylgir okkur enn á leið. Við finnum arfleifð hans víða. Sjálfsþurftaráráttan er enn sterk. Engin þörf að festa sig í samstarfi við aðrar þjóðir. Þó sé það í lagi séu engar gagnkvæmar skuldbindingar fyrir hendi. Þær sagðar kollvarpa fullveldi og rýra sjálfstæðið. Í mörgum tilvikum styrkja þær fullveldið. Fullveldi þjóðar er ekki fólgið í því að fara sínu fram, þrátt fyrir andstöðu annarra. Fullveldi er að geta ráðið því sjálf, hvaða samninga við samþykkjum eða neitum. Í þeirri nánu sambindingu hagsmuna sem nútíminn gerir nauðsynlega hefur deiling fullveldis með öðrum þjóðum litið dagsins ljós. Með gagnkvæmu lýðræðislegu samþykki öðlast ein þjóð rétt til að hafa áhrif á eða hlutast til um fyrirframskilgreinda málaflokka annarra þjóða. Í staðinn fá aðrar þjóðir gagnkvæman rétt gagnvart okkur. Innan ESB eru það einkum málefni innri markaðsins, en við höfum nú takmörkuð áhrif á ákvarðanir sem þar eru teknar. Fullveldi okkar eykst við að sitja við borðið og geta þar bæði beitt okkur fyrir okkar skoðun á eigin málum sem og annarra þjóða. Heimsmynd Bjarts var skorðuð við heiðina og víðáttur hennar. Bjartverjar nútímans hafa einnig skorðaða heimsmynd, þótt með öðrum hætti sé. Telja okkur umkringda óvinveittum öflum sem ágirnast auðlindir landsins. Beitum gjarnan aflokun til varnar. Þjóðlegt mikillæti og pólitískur einræningsháttur eru afleiðingar. Berjumst frekar en semjum. Það gerði Bjartur.

Umhverfið

Lýðræðisleg þjóðfélagsskipan á undir högg að sækja. Stjórnmálaflokkar sem leggja fæð á opið frjálslynt lýðræði eru víða í vexti. Yfirgangur og árás Rússa á Úkraínu og ásælni forseta BNA í nánasta grannland okkar býður miklum hættum heim, svo ekki sé minnst á svívirðilegt þjóðarmorð Ísraela á palestínsku þjóðinni. Heimsveldið Kína bíður átekta. Erfitt er að treysta ríki sem við töldum lengi vera einn nánasta bandamann okkar. Viljum við ekki láta éta okkur þurfum við að koma okkur fyrir á sterkum örruggari stað, þar sem menning okkar og viðskiptasambönd eru nátengd. Förum ekki í fótspor Bjarts út á hrjóstruga villugjarna heiðina. Segjum já.“

Grein Þrastar birtist fyrst í laugardagsblaði Moggans.