Ég get ekki farið með þetta í fjölmiðla þar sem ég er í alvörunni hræddur við stórútgerðina og hvað hún getur gert manni, eins og reynslan sýnir.

Mjúkt vald stórútgerðarinnar á
Íslandi

Grein: Miðjunni barst eftirfarandi grein. Höfundur kýs að koma ekki fram undir nafni:

„Það er staðreynd að hér er beitt
svokölluðu mjúku valdi af hálfu stórútgerðarinnar. Varúð, þetta er dálítið
langur texti, en vonandi gefið þið ykkur tíma til að lesa hann og skilja hversu
hættuleg stórútgerðin er (sem svo sem við vitum flest öll). Þessi texti er skrifaður út frá persónulegri
reynslu og sögum annarra. Ég get ekki farið með þetta í fjölmiðla þar sem ég er
í alvörunni hræddur við stórútgerðina og hvað hún getur gert manni, eins og
reynslan sýnir.

Mér finnst þessi þróun uggvænleg.

Þegar ég vísa til mjúks valds stórútgerðarinnar í sumum bæjar og
sveitarfélögum, þá á ég við það þegar fyrirtæki hafa áhrif á samfélagið og
ákvarðanatöku án þess að beita beinum skipunum eða hótunum. Þau nýta
aðdráttarafl sitt, menningarleg áhrif og efnahagslega undirstöðu til að móta
viðhorf fólks, til dæmis með stuðningi við menningu og íþróttir.
Stórútgerðirnar eru oft stærstu styrktaraðilar íþróttafélaga, hátíða og
menningarviðburða í heimabyggð. Hvað gerist þá? Þegar fyrirtækið er „hjartað“ í bænum, fer fólk ósjálfrátt að setja hagsmuni þess í fyrsta sæti, ef
fyrirtækinu vegna vel, þá vegni bænum vel. Þetta mótar pólitíska orðræðu án
þess að fyrirtækið þurfi að segja aukatekið orð. Mér finnst þessi þróun
uggvænleg.

Samhliða fjárfestingum í innviðum og nýsköpun hafa stórútgerðir á
síðustu árum fjárfest í fjölbreyttu atvinnulífi, svo sem fasteignum,
ferðaþjónustu og hátækni í heimabyggð og um land allt, meðal annars í
olíufyrirtækjum og verslunarkeðjum. Þannig seilist útgerðin smátt og smátt inn
í fleiri svið, sem gerir það að verkum að æ erfiðara verður að gagnrýna hana.
Ég hef það á tilfinningunni að Daði hafi verið „tekinn á teppið“ eftir að hann
opinberaði gagnrýni sína á stórútgerðina, og nokkrum dögum síðar dróg hann í
land með því að segja: „Namibía er spillt, ekki Ísland.“

Ég hef til dæmis heyrt sögur frá Dalvík og Akureyri þar sem fólk þorir
hreinlega ekki að tjá sig gegn stórútgerðinni vegna þess hve mikilvægur
styrktaraðili hún er fyrir menningu, listir, innviði og íþróttir. Ef ég á að
segja eins og er, þá er ég mjög mótfallinn því að stórútgerðin fjárfesti í
uppbyggingu miðbæja og innviða sveitarfélaga. Stórútgerðin hefur verið að
fjárfesta í miðbænum á Selfossi og öðrum sviðum þar t.d styrktaraðilar íþróttafélaga þar líka.

Margar stærstu útgerðir landsins…

Þetta er verkefni sem sveitarfélög eiga að sinna sjálf með skattpeningum íbúa. Hvers vegna? Vegna þess að það hefur hættuleg áhrif á lýðræðið ef sveitarstjórn þarf að taka ákvörðun sem gæti stigið á tærnar á útgerðinni á sama tíma og hún fjármagnar nýtt íþróttahús eða torg. Þá er hætt við að lýðræðisleg ákvörðun víki fyrir hagsmunum fjárfestisins og treystið mér ég hef margoft séð þetta raungerast.

Til að stikla á stóru:
Samfélagsleg ábyrgð eða ítök? Stórútgerðir tala gjarnan um samfélagslega ábyrgð. Þær styrkja íþróttafélög, byggja hátæknisetur og kaupa verk af listamönnum. Þetta skapar skuldbindingu. Ef útgerðin borgar fyrir nýjan gervigrasvöll, hversu líklegt er að bæjarstjórnin setji sig upp á móti stækkun frystihúss eða breytingum á deiliskipulagi sem hentar fyrirtækinu?

Efnahagsleg samþjöppun ( á ensku þyðist það yfir á Vertical Integration,
ef þið viljið fletta því upp) Fjárfestingar stórútgerðarinnar í olíufélögum, verslunum og
fasteignum eru blákaldur raunveruleiki. Margar stærstu útgerðir landsins hafa
nýtt hagnað úr sjávarútvegi til að kaupa sig inn í óskyldan rekstur. Bráðum
munum við vonandi sjá skýrslu yfir þann óskylda rekstur sem stórútgerðin hefur
fjárfest í, hversu mikil áhrif á almenning það mun hafa, skal ég ekki segja, en
vonandi fer folk að átta sig á hættunni. Þetta þýðir að í litlu samfélagi gæti
sami aðilinn átt skipið sem þú vinnur á, húsið sem þú leigir, búðina þar sem þú
kaupir í matinn og bensínstöðina þar sem þú fyllir á bílinn. Þetta gerist þegar
í smábæjum, en ef við leyfum þessu að halda áfram óheft, mun þetta eiga við
landið allt. Lýðræðið er holað að innan. Niðurstaðan verður sú að gagnrýni
verður hættuleg því hún gæti haft áhrif á lífsafkomu þína á svo mörgum sviðum.

Íslenska plútókratíið
Ef bærinn verður háður gjafafé frá einkafyrirtæki til að halda úti grunnþjónustu (eins og torgum eða íþróttahúsum), þá hliðrast valdið frá kjörnum fulltrúum til stjórnarherbergja fyrirtækjanna. Þetta er nú þegar að gerast. Ég vil kalla þetta íslenskt „plútókratí“ (auðvaldsræði) svona á staðbundnum mælikvarða, þar sem fjármagnið ræður för frekar en atkvæðið.

Stórútgerðin er að veikja lýðræðið.

Eins og áður hefur verið fjallað um, þá er bein lína frá
Sjálfstæðisflokknum til Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS), þetta er
algjör staðreynd. Ég tel að það sama eigi við um Miðflokkinn og
Framsóknarflokkinn. Þetta er stór hættulegt lýðræðinu þegar þau hafa beinan
aðgang að lýðræðislegum ákvörðum. Stórútgerðin stjórnar nú þegar einum stærsta
fjölmiðli landsins, Morgunblaðinu, og hefur haft ítök í Viðskiptablaðið, og
reynt við Sýn og er á góðri leið með að eigna sér fleiri.

Nú er tími fyrir okkur að sameinast gegn þessu áður en þeim tekst að
hola lýðræðið okkar innan frá.

Ég veit að þetta er ógeðslega random inn í umræðunna(og kannski umræða
sem engin bað um), en ég varð að koma þessu frá mér einhverstaðar og vara við,
því það er bara alltof lítil umræða í fjölmiðlum um hættur stórúgerðarinnar.
Margir fræðimenn, stjórnmálamenn og almennir borgarar hafa lýst áhyggjum af því
að Ísland sýni merki þess að vera fámennisstjórn (e. oligarchy) eða
jafnvel plútókratí vegna ítaka stórútgerðarinnar.

Ég vona að
einhver finni þennan texta og deili honum áfram í fjölmiðla. Stórútgerðin er að
veikja lýðræðið okkar að innan.“