Skilaboð frá Hótel Plaza

„Árið 1985 undirrituðu Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Japan og Vestur-Þýskaland Plaza-samkomulagið (Plaza Accord). Markmiðið var að veikja dollarann, sem hafði styrkst verulega vegna nær óseðjandi eftirspurnar, og þar með draga úr viðskiptahalla Bandaríkjanna. Til þess var gripið til samræmdra inngripa á gjaldeyrismarkaði. Auk minni viðskiptahalla var vonast til að veikari dollar myndi auka samkeppnishæfni bandarísks útflutnings og stuðla að aukinni atvinnu í Bandaríkjunum.

Árin fyrir Plaza-samkomulagið hækkaði dollaravísitalan (DXY) úr um 85 stigum árið 1980 í tæplega 165 stig snemma árs 1985, sem samsvarar um 94% hækkun. Á viðskiptavægðum grunni er hins vegar yfirleitt talið að dollarinn hafi styrkst um 50%, en sumar raungengisvísitölur sýna að styrkingin hafi numið meira en 60%. Samantekið má því segja að dollarinn hafi styrkst svo mikið að það olli verulega ójafnvægi í bandarísku efnahagslífi og ýtti undir kröfur um aðgerðir af hálfu stjórnvalda. Fyrir miðjan níunda áratuginn töldu stjórnvöld og helstu viðskiptalönd Bandaríkjanna því að óbreytt ástand væri ekki sjálfbært.

Plaza-samkomulagið hafði skjót og mikil áhrif. Við árslok 1987 hafði dollarinn gefið eftir nær alla þá styrkingu sem hafði átt sér stað á árunum fyrir samkomulagið. Árangurinn var raunar svo mikill að mörgum þótti ástæða til að hafa áhyggjur af því að dollarinn veiktist um of. Því var árið 1987 undirritað nýtt samkomulag í París, Louvre-samkomulagið (Louvre Accord), sem fól í sér stefnubreytingu frá veikingu dollarans yfir í aukinn stöðugleika á gjaldeyrismörkuðum. Núna bætist Kanada í hópinn. Þótt bein inngrip seðlabankanna hafi ekki verið umfangsmikil er almennt talið að stærstu áhrif Plaza-samkomulagsins hafi falist í því að breyta væntingum markaðsaðila.

Leiðin að því var mörkuð af tveimur olíukreppum…

Plaza-samkomulagið varð ekki til í tómarúmi. Leiðin að því var mörkuð af tveimur olíukreppum, átökum í Miðausturlöndum og vaxandi ójafnvægi í bandarísku efnahagslífi. Fyrri olíukreppan á árunum 1973-1974, sem fylgdi í kjölfar Jóm Kippúr-stríðsins, leiddi til margföldunar á olíuverði. Seinni olíukreppan reið yfir árin 1979-1980 í kjölfar írönsku byltingarinnar og ýtti olíuverði einnig hærra. Afleiðingin var mikil verðbólga í Bandaríkjunum, sem náði í um 15% þegar verst lét. Til að ná tökum á verðbólgunni hækkaði Seðlabanki Bandaríkjanna stýrivexti upp í 20%.

Þessar aðstæður bættust við róttæka breytingu á alþjóðlega fjármálakerfinu eftir hrun Bretton Woods-kerfisins og upptöku fljótandi gengis helstu gjaldmiðla árið 1973. Á næstu árum urðu gengissveiflur mun meiri en áður og markaðsöflin fengu stærra hlutverk við verðmyndun gjaldmiðla. Tilkoma evrunnar síðar meir jók stöðugleika í alþjóðlega fjármálakerfinu, en breytti ekki þeirri meginstefnu að helstu gjaldmiðlar heims byggi að mestu á fljótandi gengi.

Þegar komið var fram á árið 1982 hafði atvinnuleysið í Bandaríkjunum náð 10% og tók langan tíma að vinna bug á afleiðingum verðbólgunnar og hárra vaxta. Atvinnuleysið fór ekki undir 5% fyrr en árið 1997. Þá voru liðin 12 ár frá Plaza-samkomulaginu.

…gengislækkun skapar ekki sjálfkrafa atvinnu.

Einn lærdómurinn af þessari sögu er að gengislækkun skapar ekki sjálfkrafa atvinnu. Þrátt fyrir að Plaza-samkomulagið hafi náð markmiði sínu um að veikja dollarann tók það bandarískt efnahagslíf langan tíma að ná fyrri styrk og atvinnuleysinu niður. Með tímanum færðist áhersla hagstjórnar í vestrænum ríkjum í auknum mæli frá markvissum áhrifum á gengi gjaldmiðla yfir í aðrar aðgerðir sem beinast að verðstöðugleika og innlendum efnahagslegum markmiðum. Árið 2013 áréttuðu svo G7-ríkin og fulltrúar Evrópusambandsins skuldbindingu sína um markaðsákveðið gengi og lýstu því yfir að þau myndu ekki miða stefnu sína við að hafa áhrif á gengi gjaldmiðla. Gjaldeyrisstríð og samkeppnisgjaldfellingar eru því orðin fáheyrð í hagstjórn vestrænna ríkja.

Það sætir því nokkurri undrun að andstæðingar áframhaldandi aðildarviðræðna við Evrópusambandið skuli leita í hillur Þjóðminjasafns Íslands að steingerðum hagstjórnartækjum. Það er ekki ósvipað og að vilja taka sveitasíma aftur í notkun í stað nútímafjarskipta. Með evru þá myndi Ísland eyða um 75% af eigin gjaldmiðlaáhættu.