Enn, bráðum tuttugu árum frá Hruni, er glímt við afleiðingarnar, sem með aðstoð verðtryggingarkerfisins og hárra vaxta er klafi á fjárhag þúsunda ungs fólks í húsnæðisbasli. Þarna var sveigjanleikinn að verki.
Þröstur Ólafsson.
Þröstur Ólafsson hagfræðingur skrifaði:
„Fyrirkomulag gjaldmiðilsmála er stórmál öllum þjóðum. Myntin er áhrifavaldur samfélaga og kjölfesta hagkerfisins. Við greiningu hans þarf ekki bara að einblína á fræðilegar kenningar heldur skoða reynsluna. Henni verður trauðla hnekkt. Það er í reynd ótækt að máta íslensku krónuna við fræðilegar kenningar um gjaldmiðla, hún er svo örsmá.
Allar götur frá tímum Viðreisnarinnar (1961-1970) hefur krónan verið í darradansi. Gengi hennar farið sílækkandi. Síðustu árin hefur þó dregið úr gengissigi hennar. En fórnarkostnaður þessa „stöðugleika“ er hár. Væri allt með felldu og margumtalað jafnvægiseðli virkaði, ætti gengi hennar til lengdar að sækja í fyrri styrkleika. Því miður eru engin efnahagsleg öfl hérlendis sem vilja eða megna að draga krónuna að landi. Sveigjanleiki hennar er kvikt hættuspil. Vofir yfir eins dróni hlaðinn sprengjum. Fákeppnishagkerfi eins og hér er orsakavaldur verðhækkana, eins og bent er á í skýrslu Samkeppniseftirlitsins um olíuverð. Það rýrir kjörin. Svar við því gæti orðið hækkun launa. Kallað víxlverkun. Á síðustu árum fyrir hrun var gengi krónunnar haldið háu með 18% vöxtum. Sveigjanleiki hennar var og er meinvættur. Gleymum aldrei útsjónarsömu fjárgæðingunum í aðdraganda Hrunsins. Þeir skildu eftir sig uppflosnaðar, gjaldþrota fjölskyldur og berskjaldaða þjóð. Enn, bráðum tuttugu árum frá Hruni, er glímt við afleiðingarnar, sem með aðstoð verðtryggingarkerfisins og hárra vaxta er klafi á fjárhag þúsunda ungs fólks í húsnæðisbasli. Þarna var sveigjanleikinn að verki.
Fastgengi evrunnar
Gleymum aldrei útsjónarsömu fjárgæðingunum í aðdraganda Hrunsins.
Hvernig glíma evruþjóðir við utanaðkomandi hagsveiflur? Sameiginlegur innri markaður og stöðug evra draga verulega úr efnahagslegum óróleika. Við höfum mildað hagsveiflur hér með fiskveiðistjórnun og tengingu við stöðugan innri markað EES. Fullyrt er að þegar búið sé að afhenda peningastjórnun til Evrópska seðlabankans væri þjóðin berskjölduð ef hagsveifla skylli á. Til eru ýmis tæki sem stjórnvöld geta beitt við fastgengisaðstæður til að milda eða koma í veg fyrir samdrátt og atvinnuleysi. Margvísleg beiting ríkisfjárlaga svo sem fjárfesting í innviðum með lánum eða tímabundnar niðurgreiðslur. Einnig beiting skattakerfisins. Þá eru til hálfopinberar fjármálastofnanir og vinnumálastofnanir sem verða að liði. Atvinnuleysi er ekki óþekkt í fastgengislöndum frekar en hér. En fastgengið veldur engri almennri kjararýrnun eins og gengisfall. Atvinnuleysistryggingar og sjóðir eru til staðar þar sem hér. Verðtrygging óþörf. Vextir að jafnaði lágir. Reynsla evruþjóða á þessu sviði hefur verið affarasæl. Þeir sem nú hamast mest gegn væntanlegri atkvæðagreiðslu nota það gjarnan sem hræðslusvipu að evran sé ávísun á atvinnuleysi. Meira að segja verkalýðsleiðtogar láta hafa þetta eftir sér án þess að hafa fyrir því að kynna sér það frekar. Tvö lönd eru sögð á sjúkrabeði evrunnar.
Annað er Spánn. Í kjölfar dauða Frankós (1974) óx atvinnuleysi mikið, m.a. vegna þess að niðurgreiddar atvinnugreinar svo sem skipasmíði urðu gjaldþrota. Við inngöngu landsins í ESB og síðan við innleiðingu evru dró heldur úr atvinnuleysinu sem var þá um 20%. Vegna íþyngjandi vinnumarkaðsákvæða hefur ekki tekist að létta á þessu böli.
Hitt er Ítalía. Þekkt um alla Evrópu fyrir mikið atvinnuleysi, einkum í suðurhéruðunum og á Sikiley. Það skánaði nokkuð eftir upptöku evrunnar en þar stendur erfið vinnumarkaðslöggjöf einnig í vegi fyrir bata. Með evruna hefur þetta lítið ef nokkuð að gera. Í flestum öðrum löndum ESB er lítið atvinnuleysi, mun minna en hér. Í Þýskalandi mælist atvinnuleysi vera 2,3%, þrátt fyrir mörg utanaðkomandi efnahagsleg áföll.
Sveigjanleiki er meinvættur
Íslenska krónan er, eins og evran, pólitísk afurð. Hún er einn af smæstu gjaldmiðlum heims og er því varnarlítil gegn yfirgangi fjársterkra innlendra aðila. Til að viðhalda tilvist hennar hefur þurft að byggja kringum hana varnarvirki. Hún þarf stöðugt háa stýrivexti. Þá eru sett kvótahöft á erlendar fjárfestingar íslensku lífeyrissjóðanna. Þeir virka sem kjölfesta krónunnar. Síðast en ekki síst gjaldeyrisvarasjóðurinn, sem verður aðgangseyrir okkar ef við tökum upp evruna. Við núverandi aðstæður kostar varasjóðurinn Seðlabankann árlega nettó milli 10 og 15 milljarða kr.
Verðtryggingin varð að veruleika. Þetta hafði djúpstæð áhrif um allt samfélagið.
Verðbólgan rýrir ekki bara lífskjör heldur einnig verðgildi peninga. Í lok áttunda áratugar liðinnar aldar á lokamánuðum ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar (1974) voru sjóðir landsins og sparifé að brenna upp. Þá voru svokölluð Ólafslög sett. Verðtryggingin varð að veruleika. Þetta hafði djúpstæð áhrif um allt samfélagið. Sá baggi sem settur var á axlir ungs fólks í formi verðtryggingarinnar varð smám saman að illviðráðanlegum klyfjum. Þá var ekki í boði að skipta um gjaldmiðil. Nú, hálfri öld síðar, er verðtryggingin enn að þjá þjóðfélagið. Flotgengi mun viðhalda verðtryggingu á einn eða annan hátt. Það olli hér miklu atvinnuleysi þegar síldin hvarf, þrátt fyrir sveigjanleikann. Þúsundir leituðu atvinnu erlendis. Hérlendis er skráð allmikið atvinnuleysi þrátt fyrir sveigjanleikann. Fjölmargar smáþjóðir tengja gjaldmiðla sína við stærri mynteiningar. Grænlendingar og Færeyingar voru svo heppnir að fá dönsku krónuna í skírnargjöf. Þeir búa nú í reynd við evru-klettinn og farnast ágætlega. Færeyingar lentu í vandræðum 1994 en búa nú við stöðugt efnahagslíf, hóflega vexti (4% á tuttugu ára lán) og ágæta lífsafkomu. Samfélag þeirra varð ekki fyrir dýrkeyptum áföllum eins og það íslenska.
Af hverju ESB?
Þegar upp er staðið eru það ekki endilega viðráðanlegir vextir eða alvöru gjaldmiðill sem skipta meginmáli. Heimsmyndin og samfélag vestrænna vinaþjóða er í upplausn. Vinum er ýtt út á jaðarinn og varnarbandalag okkar sett í uppnám. Æðstu menn í BNA segjast ekki verja önnur svæði en eigin lönd. Að óbreyttu höfum við ekkert ESB til að rísa gegn ósvífnum eignakröfum. Því verðum við að grannskoða stöðu okkar sem smáríkis úti í miðju ballarhafi. Við þurfum að búa okkur nýtt heimili meðal þjóða. Við þurfum nýtt skjól. Evrópusambandið er bandalag smáþjóða. Þar hafa lýðræðis-, frænd- og vinaþjóðir sammælst um náið samstarf. Styrking lýðræðis og mannréttinda eru grunnstoðir sambandsins. Þarna eigum við heima. Það er aðalatriðið.“
