Baráttan fyrir því að tryggja stöðu Íslands sem sjálfstætt og fullvalda farsældarríki getur ekki byggst á óskhyggju um þróun heimsmála og enn síður á óraunsæi.
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks.
Stjórnmál: Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir skrifaði eftirfarandi grein:
Í gegnum tíðina hef ég stundum reynt að greina í sundur tvær ólíkar hliðar á verkefni stjórnmálamannsins. Annars vegar erum við í pólitík og hins vegar í stjórnmálum. Pólitíkin snýst um keppnina um að komast til valda; fyrst innan flokka og svo milli flokka. Hún snýst um að ná taki á umræðunni þann daginn og spila leikinn. Stjórnmálin snúast um að reyna að skilja viðfangsefni samfélagsins, móta stefnu og hafa áhrif með því að tala fyrir hugmyndum.
Báðar hliðarnar eru mikilvægar. Stjórnvitringur, sem skortir pólitískt baráttuþrek, kemst ekki í stöðu til þess að hrinda hugmyndum sínum í framkvæmd, en pólitískur sigurvilji sem ekki er grundvallaður á úthugsaðri hugmyndafræði getur leitt til valda fólk sem er búið að gleyma að tilgangurinn með stjórnmálum í frjálslyndu lýðræðissamfélagi ætti ekkert að hafa að gera með persónulega metorðagirnd, hégómleika – og allra síst hagsmuni tiltekinna einstaklinga, fyrirtækja eða starfsstétta.
Vandi stjórnmálanna er hins vegar að þau eru ekki eins spennandi og pólitíkin. Stjórnmálin eru yfirveguð á meðan pólitíkin er hröð og hávær. Í stjórnmálum gerast góðir hlutir hægt en pólitískir sviptivindar eru hvassir. Það er í eðli pólitíkurinnar að skipta heiminum upp í vini og óvini á meðan stjórnmálin snúast um að hlusta eftir því hverjir eru sammála eða ósammála. Pólitíkin heimtar einföld svör við flóknum spurningum, afgerandi yfirlýsingar og óhagganlega afstöðu.
Spurningarnar sem Ísland stendur frammi fyrir um framtíðina í heimi sem breytist hratt eru ekki einfaldar og verða ekki leystar með slagorðum. Kannski er það rétt að „baráttan um Ísland sé hafin“ en mér líst ekki vel á að umræðu sem byggist á slíku herópi. Við erum ekki stödd inni í bíómynd eða tölvuleik þar sem framtíðin ræðst í einhvers konar lokaorrustu þar sem staðfastar hetjur þurfa að leggja að velli skrímsli eða óvini til þess að tryggja friðsæla framtíð. Ef við ætlum að tala um baráttu væri meira viðeigandi að tala um baráttuna fyrir Ísland, og þá má segja að hún sé stöðugt í gangi.
Í því samhengi er hollt fyrir okkur að rifja upp að afar margt þurfti að ganga upp á sama tíma til þess að Íslendingum tækist að marka sér pláss sem sjálfstæð og fullvalda þjóð á fyrri helmingi síðustu aldar. Undir lok fyrstu heimsstyrjaldar blésu hagstæðir vindar í alþjóðamálum og stemning var fyrir því að þjóðir, jafnvel mjög fámennar þjóðir, ættu að hafa sjálfsákvörðunarrétt. Önnur ríki lögðu af stað í svipaða vegferð og Ísland á þeim tíma og nokkur þeirra öðluðust pólitískt fullveldi; þar á meðal Ísland, Finnland, Eistland, Lettland og Litáen.
Vindarnir snerust aftur í annarri heimsstyrjöldinni. Þá misstu Eystrasaltsríkin þrjú sjálfstæði sitt. Finnland hélt sjálfstæði en missti töluvert land (og sjálfsákvörðunarrétt) í innrás Sovétríkjanna. En allt var Íslandi í hag því óvæntir vindar gerðu okkur mögulegt að fara þá leið sem við áttum eftir til þess að verða algjörlega sjálfstæð með því að taka utanríkismál í eigin hendur og segja upp konungssambandinu. Aftur var það sambland af góðum undirbúningi heima fyrir, samvinnu við önnur ríki og utanaðkomandi þróun sem gerðu Íslandi mögulegt að komast á þann stað sem við erum.
„…að nota hvert tækifæri til þess að auglýsa hið nýfengna sjálfstæði og fá það viðurkennt ekki aðeins í orði, heldur einnig á borði.“
Á þeim tíma vissi heimurinn lítið um Ísland og líklega voru víða efasemdir um að Íslendingar hefðu burði til þess að standa undir þeirri ábyrgð sem fylgir því að vera hluti alþjóðasamfélagsins. En við stimpluðum okkur inn og gerðumst aðilar að Sameinuðu þjóðunum 19. nóvember 1946. Þá var Ísland fámennasta ríki samtakanna; fátækt og herlaust en stolt og sjálfstætt. Fáninn okkar hefur síðan blaktað í fánaborginni fyrir framan aðalstöðvar Sameinuðu þjóðanna og undirstrikar þar með eitt af þeim markmiðum sem Birgir Kjaran sagði að væri tilgangur með alþjóðlegu samstarfi Íslands á fyrstu árum sjálfstæðis, sem var „að nota hvert tækifæri til þess að auglýsa hið nýfengna sjálfstæði og fá það viðurkennt ekki aðeins í orði, heldur einnig á borði.“
Frá stofnun Sameinuðu þjóðanna er ekkert dæmi um að ríki hafi misst lögformlegt fullveldi vegna þess annað ríki hafi tekið það yfir með valdi. Einu ríkin sem horfið hafa af korti heimsmálana hafa gert það vegna þess að þau hafa leyst upp í frumeindir sínar. Það er á þessu stutta og óvenjulega tímabili í veraldarsögunni sem Ísland hefur verið fullvalda og sjálfstætt. Ef við hins vegar reynum að rýna áttatíu ár fram í tímann er ekki hægt að ganga út frá því að aðstæður verði fámennum ríkjum eins hagfelldar og það er alls óvíst að hversu miklu leyti við munum sjálf ráða þeirri þróun. Spurningarnar sem við þurfum að svara munu ekki snúast bara um það hvað við viljum helst, heldur um hvað er rétt fyrir okkur út frá þeim valkostum sem standa okkur til boða. Baráttan fyrir því að tryggja stöðu Íslands sem sjálfstætt og fullvalda farsældarríki getur ekki byggst á óskhyggju um þróun heimsmála og enn síður á óraunsæi.
Enginn vafi leikur á því að nú er að eiga sér stað veruleg vindáttabreyting í alþjóðakerfinu og ekkert land er ónæmt fyrir þeim. Baráttan fyrir Ísland snýst um að skilja þessar breytingar og horfast í augu við að þær geta raskað ýmsu sem við höfum getað tekið sem sjálfsöðgum hlutum. Við þessar aðstæður er óábyrgast af öllu að láta eins og ekkert sé.
Við ráðum ekki öllu, en ábyrgðin er engu að síður okkar. Hið eina sem er óhagganlegt í pólitískri afstöðu minni er að hún snýst aðeins og eingöngu um hvað sé best til þess að stuðla að því að Ísland verði áfram frjálst, sjálfstætt, fullvalda og farsælt ríki.
Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu.
