„Við erum þannig í vítahring vegna ofnotkunar hávaxtastefnu, þegar önnur úrræði myndu duga betur gegn verðbólguvandanum.“
Umræðan: Stefán Ólafsson skrifaði:
„Viðhorfið sem stýrir baráttu Seðlabankans gegn verðbólgu er það, að of mikil eftirspurn sé í hagkerfinu. „Það er of mikill þróttur í efnahagslífinu,“ segja seðlabankamenn ítrekað. Þess vegna telja þeir sig þurfa að standa á bremsunni til að hægja á hagvextinum, með því að viðhalda óvenju háu raunvaxtastigi.
Bankinn hefur með þessari aðferð náð að hægja á hagvextinum. Árið 2024 var um 1% samdráttur þjóðarframleiðslu og spár fyrir 2025 og næstu tvö ár eru vel undir langtíma meðalvexti íslenska hagkerfisins. Hagvöxtur á mann á síðustu árum hefur í reynd verið minni hér en að meðaltali í ESB-löndunum. Pælið í því!
Ekki er það uppbyggilegt.
Forsenda Seðlabankans virðist nú vera sú, að Ísland þoli ekki lengur 2% hagvöxt – hvað þá meira. Við erum sem sagt í þvinguðum hægagangi, en samt næst ekki viðunandi árangur í lækkun verðbólgunnar.
Ríkisstjórnin er að móta atvinnustefnu, vaxtarplan fyrir Ísland, sem miðar að aukinni verðmætasköpun. Ef það skilar árangri eykst þróttur efnahagslífsins vissulega – sem Seðlabankinn mun þá telja að bremsa þurfi niður með hærri vöxtum, til að aftra verðbólgu. Þá mun Seðlabankinn vinna gegn auknum hagvexti sem ríkisstjórnin stefnir að. Ekki er það uppbyggilegt.
Við erum þannig í vítahring vegna ofnotkunar hávaxtastefnu, þegar önnur úrræði myndu duga betur gegn verðbólguvandanum.
Rangar forsendur um orsakir verðbólgu
Verðbólga á sér almennt margar orsakir, en ekki bara eina (of mikla eftirspurn). Hávaxtastefna vinnur einungis á hluta þeirra orsaka en getur ýtt undir aðrar orsakir og þar með beinlínis magnað verðbólguvandann. Tökum nokkur dæmi.
Innflutt verðbólga hefur oft verið stór þáttur verðbólgu hér, bæði vegna verðhækkana á heimsmarkaði (t.d. vegna innrásarinnar í Úkraínu 2022) eða vegna gengislækkana krónunnar. Hækkun vaxta á Íslandi hefur almennt ekki áhrif á innflutta verðbólgu.
Fleiri slík dæmi mætti taka.
Misvægi milli framboðs og eftirspurnar á húsnæðismarkaði hefur verið stærsta orsök verðbólgunnar hér á síðustu misserum. Hækkun vaxta þyngir róðurinn hjá byggingafyrirtækjum sem hægir á fjölgun íbúða sem mikil þörf er fyrir. Misvægi eykst þá og íbúðaverð hækkar um of – og þar með verðbólgan.
En háir vextir rýra á sama tíma getu kaupenda til að standa undir fjármagnskostnaði vegna íbúðakaupa. Fleirum er þá þrýst út á óheftan leigumarkað sem hækkar leigu – og verðbólgustigið. Hávaxtastefna Seðlabankans eykur sem sagt vandann á húsnæðismarkaði sem ýtir undir verðbólguna, þvert á markmið.
Fyrirtæki eru oft háð lánum í rekstri sínum. Hækkun vaxta á þau eykur hættu á að þau fleyti þeim kostnaðarauka beint út í verðlagið – þvert á markmið Seðlabankans.
En háu vextirnir eiga líka að draga úr fjárfestingum og umsvifum í atvinnulífinu. Þar er það svo að útflutningsfyrirtæki og erlendar hótelkeðjur fjármagna aukin umsvif sín með erlendum lánum, á mun lægri vöxtum en bjóðast á Íslandi. Stýrivaxtahækkanir hafa því t.d. lítil áhrif á þenslu sem fylgir fjölgun hótela og baðlóna eða fjölgun gagnavera og endurnýjun flugvéla og fiskiskipa.
Fleiri slík dæmi mætti taka um hversu ómarkviss leið Seðlabankans í baráttunni við verðbólgu er í reynd.
Óréttlæti vaxtastefnunnar
Hækkun vaxta á skuldara íbúðalána missir marks vegna þess að þau sem fá mesta aukningu byrða eru tekjulægri og eignaminni helmingur þjóðarinnar og yngri aldurshópar. En þau eru almennt ekki með of mikla einkaneyslu. Það eru frekar þau tekjuhærri og eignameiri sem bera meiri ábyrgð á verðbólguhvetjandi einkaneyslu – en þau finna hins vegar mun minna fyrir vaxtahækkunum. Þannig bítur vaxtatækið ekki á helstu orsök eftirspurnarþenslunnar.
Það er bæði óréttlátt og ómarkvisst.
Loks er óréttlætið sem felst í því að við höfum leyft ferðaþjónustunni að vaxa óvenju hratt, einkum til að skapa störf fyrir útlendinga. Óhóflegur innflutningur erlends vinnuafls hefur sett húsnæðismarkaðinn á hliðina og ofhlaðið aðra innviði. Til að vega á móti þeirri þenslu sem af þessu hefur orðið er hávaxtastefnan notuð til að taka niður kjör og kaupmátt tekjulægri og eignaminni helmings þjóðarinnar. Það er bæði óréttlátt og ómarkvisst.
Þurfum önnur úrræði
Hávaxtastefnan skilar þannig ófullnægjandi árangri í íslenska verðbólgu-umhverfinu. Við þurfum önnur úrræði og minni áherslu á hlutverk Seðlabankans í baráttunni við verðbólguna. Að beita peningastefnu (stýrivöxtum) seðlabanka hefur vissulega verið í tísku á Vesturlöndum í seinni tíð, en það er augljóslega ekki besta verkfærið.
Ríkisvaldið hefur mörg og mikilvirkari úrræði sem ástæða hefur verið til að beita í mun meiri mæli hér á landi, t.d. ákveðin inngrip á húsnæðismarkaði, peningamarkaði og í fjármálastjórnun hins opinbera. Skattastefna og skyldusparnaður geta t.d. dempað eftirspurn þeirra tekjuhærri og eignameiri mun betur og mun fyrr en hávaxtastefna Seðlabankans. Bann við mánaðarlegum vísitöluhækkunum leigu og hækkunum leigu árlega umfram laun myndi hægja mikið á verðbólgunni.
Við þurfum að losna út úr vítahring peningastefnu Seðlabankans og það kallar á önnur úrræði – úrræði ríkisstjórna. Við getum ekki fórnað hagvexti og atvinnustigi í baráttunni við verðbólguna eins og nú er.“
