Sif Sigmarsdóttir skrifar:
Einn daginn var Tova flutt í gasklefann. Þar stóð hún ásamt hópi barna og beið örlaga sinna. Klukkustundir liðu en ekkert gerðist. Skyndilega var börnunum skipað að halda aftur til svefnskála sinna.
Það er ástæða fyrir því að Marvel hefur ekki gefið út teiknimyndasögu um ofurhetjuna Gleymskubanann.
Við upphaf ársins fór fram alþjóðleg minningarathöfn í Auschwitz í tilefni þess að 80 ár voru liðin frá því að útrýmingarbúðirnar voru frelsaðar. Ein þeirra sem ávörpuðu samkomuna var TikTok stjarnan Tova Friedman.
En Tova er ekki eins og TikTok stjörnur eru flestar.
Einn daginn var Tova flutt í gasklefann.
Tova fæddist í Póllandi árið 1938, ári áður en heimsstyrjöldin síðari hófst. Fimm ára var Tova send í vinnubúðir nasista ásamt foreldrum sínum. Stuttu fyrir sex ára afmælið var hún flutt í Auschwitz útrýmingarbúðirnar ásamt móður sinni.
Móðir Tovu gerði allt sem hún gat til að vernda dóttur sína í búðunum. Hún kenndi henni að láta lítið fyrir sér fara. „Ég horfðist aldrei í augu við nasista allt stríðið,“ sagði Tova í nýlegu viðtali. Hún man aðeins stígvél fangavarðanna og hendur sem héldu um ólar varðhunda. „Enn þann dag í dag hef ég ekki getað snert þýskan fjárhund.“
Einn daginn var Tova flutt í gasklefann. Þar stóð hún ásamt hópi barna og beið örlaga sinna. Klukkustundir liðu en ekkert gerðist. Skyndilega var börnunum skipað að halda aftur til svefnskála sinna. Tova veit ekki enn hvernig það kom til að hún varð ein af fáum sem lifðu af gasklefa nasista.
Við lok stríðsins kepptust Þjóðverjar við að eyða sönnunargögnum um voðaverk sín. Fangar Auschwitz voru fluttir í stórum stíl til fangabúða í Þýskalandi. Flutningarnir voru kallaðir dauðagöngur því aðeins lítill hluti fanga lifði þá af.
Daginn sem flytja átti Tovu og móður hennar burt laumaðist móðirin með dóttur sína inn á sjúkrastofu búðanna. Þar lágu aðallega lík. Móðir Tovu faldi hana undir ábreiðu í rúmi með einu þeirra og bað hana að halda í sér andanum. Stuttu síðar marseraði hópur nasista inn á stofuna. Þeir gengu milli rúma sjúklinga til að kanna ástand þeirra. Væru sjúklingarnir með lífsmarki voru þeir skotnir. Einn nasistanna staðnæmdist við rúmið sem Tova faldi sig í. Hann skoðaði líkið vel. Hann tók hins vegar ekki eftir Tovu.
„Ég vil aldrei gleyma.“
Faðir Tovu hafði verið sendur til Dachau. Hann lifði búðirnar af og fjölskyldan settist að í Póllandi eftir stríð. Vegna gyðingafordóma fluttu þau fljótlega til Bandaríkjanna. Þar varð á vegi Tovu velviljaður læknir. Hann sá húðflúrið sem Tova bar á handleggnum, talnarununa sem fangar í Auschwitz höfðu verið merktir með, og bauðst til að fjarlægja það án greiðslu. Tova brást ókvæða við. Fjarlægja það! „Ég vil aldrei gleyma. Veröldin þarf að vita hvað gerðist.“
Fyrir nokkrum árum skráði Tova sig á TikTok. Þar segir hún frásagnir af Helförinni og ódæðum nasista í von um að þau gleymist ekki. Myndbönd hennar njóta óvæntrar og almennrar athygli.
Þegar Tova ávarpaði minningarathöfnina í Auschwitz var henni gleymskan hugleikin. „Við megum ekki gleyma,“ sagði hún. „Minnið er einstaklega mikilvægt.“
Sammannlegt minni er mikilvægt. En er máttur þess jafnmikill og við höldum?
Helsta ógnin við mennskuna
Þegar ég skráði mig í háskólanám í sagnfræði að menntaskóla loknum var það við litla hrifningu flestra sem ég bar ákvörðunina undir. Þögnin sem ríkti í bílnum þegar pabbi ók mér upp í HÍ til að skila inn umsóknareyðublaðinu sagði allt um þrúgandi vonleysi framtíðar minnar – að stúdera fortíðina var að glopra niður framtíð minni. Meira að segja sögukennarinn minn í menntaskóla setti upp svip þegar ég tilkynnti henni hróðug að ég ætlaði að læra meira af því sem hún var að kenna mér.
En ég lét ekki segjast. Ég hafði nefnilega háleit markmið. Ég ætlaði að verða ofurhetja þegar ég yrði stór. Já, svona eins og Súpermann.
Einkunnarorðin „við megum aldrei gleyma“ hafa verið höfð um hin ýmsu voðaverk í mannkynssögunni. Líklega tengja þó flestir þetta móralska ákall við Helförina en það komst í almenna notkun í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar er óhæfuverk nasista urðu heimsbyggðinni ljós.
Það var í þessum orðum sem ég taldi ofurkrafta sagnfræðingsins liggja. Rétt eins og Köngulóarmaðurinn gat klifrað upp veggi og Súpermann gat flogið gat sagnfræðingurinn komið í veg fyrir að mannkynið gleymdi mistökum sínum og endurtæki þau.
En kannski er ástæða fyrir því að Marvel hefur ekki gefið út teiknimyndasögu um ofurhetjuna Gleymskubanann.
Aldarfjórðungur er liðinn frá því að ég útskrifaðist úr sagnfræði. Þegar ég skrifaði pistil vikunnar sem birtist í Heimildinni í dag rann upp fyrir mér ljós. Sagnfræðingar hafa ekki ofurkrafta. Því það er ekki gleymskan sem mennskunni stafar mest hætta af. Mennskunni stafar mest hætta af hinum aðgerðalausa sjónarvotti.
PISTIL VIKUNNAR Í HEIMILDINNI MÁ LESA HÉR:
Góða helgi.
