Þá mun þrýstingurinn á verðlag, vexti og kostnað heimilanna áfram vera til staðar, óháð því hvaða gjaldmiðil við notum.
Vilhjálmur Birgisson.
Umræðan: Vilhjálmur Birgisson skrifaði:
Í fréttum í gær kom fram að álagning olíufélaganna hér á landi er í hæstu hæðum. Á sama tíma blasir við að stríðsástand í Miðausturlöndum gæti valdið nýju verðbólguskoti vegna hækkandi olíuverðs. Margir hafa bent á að olíufélögin hafi töluvert svigrúm til að draga úr álagningu sinni til að milda áhrifin á heimili og fyrirtæki landsins. En þá vaknar spurning sem sjaldan er rædd nægilega skýrt: hverjir eiga olíufélögin? Svarið er einfalt – það eru lífeyrissjóðirnir.
Í dag eiga lífeyrissjóðirnir upp undir 75% í olíufélögum landsins en áhrif þeirra ná miklu víðar. Lífeyrissjóðirnir eiga yfir 55% allra skráðra hlutabréfa í Kauphöll Íslands og eru þar með ráðandi afl á fjölmörgum mörkuðum: dagvörumarkaði, eldsneytismarkaði, tryggingamarkaði, skuldabréfamarkaði, flugsamgöngum og skipaflutningum. Þeir eru því ekki bara sparnaður almennings til framtíðar heldur eitt stærsta efnahagsvald landsins í dag.
Eignir lífeyrissjóðanna nema nú um 8.500 milljörðum króna.
Það er mikilvægt að taka eitt skýrt fram. Ísland á eitt sterkasta lífeyriskerfi í heimi og það mun geta tryggt launafólki fjárhagslega afkomu við töku lífeyris. Það er gríðarlegur styrkur fyrir samfélagið. En það þýðir ekki að kerfið sé gallalaust. Þessi þáttur kerfisins, hversu stór hluti sparnaðarins er bundinn inni í litlu hagkerfi, er að mínu mati einn af meingöllum þess.
Eignir lífeyrissjóðanna nema nú um 8.500 milljörðum króna. Af þeirri upphæð eru um 5.500 milljarðar bundnir inni í íslensku hagkerfi. Lífeyrissjóðirnir starfa eftir skýru viðmiði–þeir stefna að 3,5% raunávöxtun. Í raun er stöðugur þrýstingur á að ávöxtunin sé meiri í dag en hún var í gær. Lífeyrissjóðirnir öskra í raun stöðugt á meiri arðsemi af þeim fyrirtækjum sem þeir eiga í, og sú krafa smitar út í allt hagkerfið.
Þegar stór hluti atvinnulífsins er í eigu fjármagns sem krefst stöðugt hærri arðsemi er ein einfaldasta leið fyrirtækja til að ná þeirri kröfu að hækka verð á vörum og þjónustu. Þannig verður ávöxtunarkrafan að lokum að verðbólguþrýstingi í hagkerfinu.
Miðað við núverandi verðbólgu þýðir ávöxtunarviðmið lífeyrissjóðanna að þeir þurfa tæplega 9% nafnávöxtun. Ef 5.500 milljarðar eru inni í íslenska hagkerfinu þýðir það að hagkerfið þarf á hverju ári að skila lífeyrissjóðunum tæplega 500 milljörðum króna til að þeir nái þessu viðmiði. Spurningin sem sjaldan er spurð er einföld: Hver borgar þessa 500 milljarða?
Eigið fé þriggja stærstu viðskiptabanka landsins nemur um 800 milljörðum króna.
Svarið er: Neytendur. Ávöxtunin birtist ekki sem einhver abstrakt tala í bókhaldi heldur í daglegu lífi fólks. Hún birtist í hærra bensínverði, hærra matvöruverði, hærri tryggingum, hærri vöxtum og verðtryggðum lánum.
Ofan á þetta bætist svo fjármálakerfið sjálft. Eigið fé þriggja stærstu viðskiptabanka landsins nemur um 800 milljörðum króna. Arðsemiskrafa bankanna er í kringum 13%. Til að ná þeirri kröfu þurfa bankarnir að skila um 104 milljörðum króna í hagnað á ári. Það fé kemur líka úr hagkerfinu – frá heimilum og fyrirtækjum.
Þegar þetta er allt lagt saman blasir ákveðin mynd við. Íslenskt hagkerfi þarf á hverju ári að skila hundruðum milljarða í ávöxtun til lífeyrissjóða og yfir hundrað milljörðum í hagnað til banka. Þetta skapar kerfi þar sem verð, vextir og þjónustugjöld þurfa stöðugt að vera nægilega há til að standa undir þessari ávöxtun. Að mínu mati er þetta ein af meginástæðum þess að verðbólga á Íslandi hefur lengi verið í kringum 5% að meðaltali og vaxtastig hér er margfalt hærra en í nágrannalöndum.
Við Íslendingar erum að mörgu leyti orðnir eins og skuldahamstrar á hlaupahjóli sem snýst fyrir lífeyrissjóðina og fjármálakerfið.
Ef við viljum ná raunverulegum árangri í baráttunni við verðbólgu og háa vexti þurfum við að horfa á þetta kerfi í heild. Lausnin er ekki að veikja lífeyriskerfið heldur að nýta styrk þess skynsamlega. Það þarf að auka fjárfestingar lífeyrissjóðanna erlendis, beina meira fjármagni í gjaldeyrisskapandi atvinnugreinar og taka stærri þátt í uppbyggingu innviða.
Ég óttast líka að sú umræða sem stundum fer fram um að innganga í Evrópusambandið eða upptaka annars gjaldmiðils muni sjálfkrafa leysa vanda íslensks hagkerfis sé einföldun. Ef undirliggjandi kerfi fjármagnsins er óbreytt – þar sem hagkerfið þarf ár eftir ár að skila hundruðum milljarða í ávöxtun innanlands – þá mun þrýstingurinn á verðlag, vexti og kostnað heimilanna áfram vera til staðar, óháð því hvaða gjaldmiðil við notum.
Stóra spurningin sem við þurfum því að ræða er þessi: Hversu stóran hluta af íslensku hagkerfi á fjármagn að taka til sín á hverju ári?
Það er umræða sem Ísland þarf að taka – fyrr en síðar.
