Þær hækkanir hafa síðan gert það að verkum að við erum langt frá þeim markmiðum sem samningarnir áttu að ná.
Vilhjálmur Bigisson.
Umræðan: Vilhjálmur Birgisson skrifaði:
Fundur í Stjórnarráðinu um stöðu heimilanna og kjarasamninga
Í morgun áttu formenn landssambanda innan Alþýðusambands Íslands og stærstu félaga hreyfingarinnar fund í Stjórnarráði Íslands með Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra, Daða Má Kristóferssyni fjármálaráðherra og Ragnari Þór Ingólfssyni félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Ástæða fundarins var sú alvarlega staða sem upp er komin vegna verðbólgu og vaxtastigs og sú blákalda staðreynd að helstu greinendur spá því að verðbólgumarkmið kjarasamninganna muni bresta í haust.
Sem formaður Starfsgreinasambands Íslands, stærsta landssambandsins innan ASÍ, kom ég því skýrt á framfæri að það væri sorglegt í ljósi þess að svokölluð breiðfylking – Starfsgreinasamband Íslands, Efling – stéttarfélag, Samiðn og Byggiðn – gekk frá kjarasamningi í mars 2024 til fjögurra ára með hófstilltum launabreytingum.
Markmiðið var skýrt: að styðja við lækkun verðbólgu og skapa skilyrði fyrir lækkun vaxta. Skilyrðið sem við fórum fram á var einfalt: að allir tækju þátt og allir öxluðu ábyrgð.
Það þýddi að ríki, sveitarfélög, verslun, þjónusta, orkufyrirtæki og aðrir myndu halda aftur af gjaldskrárhækkunum og verðlagshækkunum.
Því miður varð raunin önnur.
Rétt á meðan blekið var að þorna á kjarasamningunum var haldið aftur af hækkunum. En um leið og það var þornað komu gjaldskrárhækkanir ríkis og sveitarfélaga og verðlagshækkanir fyrirtækja af fullum krafti. Þær hækkanir hafa síðan gert það að verkum að við erum langt frá þeim markmiðum sem samningarnir áttu að ná.
Á sama tíma sömdu sumir hópar um mun hærri launahækkanir, sérstaklega á opinbera markaðnum. Það sést glöggt í launavísitölunni:
- Laun opinberra starfsmanna hafa hækkað um 11% síðustu 12 mánuði
- Laun á almenna vinnumarkaðnum hækkuðu um 6,3%
Þetta gerist þrátt fyrir að það sé almenni vinnumarkaðurinn sem skapar verðmæti og aflar gjaldeyristekna fyrir þjóðina.
Ég benti einnig ráðherrunum á þróun vaxta…
Ég benti einnig ráðherrunum á þróun vaxta frá því kjarasamningarnir voru undirritaðir. Lækkun vaxta var eitt af lykilmarkmiðum samninganna.
Grunnvextir óverðtryggðra húsnæðislána hjá Landsbankanum voru 10,75% í apríl 2024 en eru 9,75% í dag – hafa því aðeins lækkað um eitt prósentustig.
Á sama tíma voru árið 2024 um 360 milljarðar króna af óverðtryggðum lánum að losna hjá heimilum með fasta vexti í kringum 4%. Fólk var því í raun þvingað yfir í verðtryggð lán þar sem heimilin höfðu einfaldlega ekki burði til að greiða nær 10% óverðtryggða vexti.
Verðtryggðir vextir voru 4% í apríl 2024 en eru 4,75% í dag – hafa því hækkað um 0,75% frá undirritun kjarasamninganna sem áttu að stuðla að vaxtalækkun.
Ég nefndi einnig sérstaklega stöðuna á húsnæðismarkaðnum sem er orðin mjög alvarleg. Það er ótækt að ein grundvallarþörf hverrar fjölskyldu – að hafa þak yfir höfuðið – sé komin í þá stöðu sem við sjáum í dag. Hundruð íbúða seljast ekki vegna þess að þær eru einfaldlega allt of dýrar og á sama tíma kemst stór hluti fólks ekki í gegnum greiðslumat hjá bönkum vegna hárra vaxta og skuldbindinga. Þetta sýnir hversu illa núverandi ástand þjónar bæði fólki og samfélaginu í heild.
Ég talaði tæpitungulaust um það ofbeldi sem launafólk þarf að þola, sérstaklega verkafólk. Há verðbólga og hátt vaxtastig bitna langharðast á tekjulægsta fólkinu.
Á síðustu þremur mánuðum einum hefur verðbólgan valdið því að verðtryggðar skuldir heimilanna hafa hækkað um 50 milljarða króna.
Ég nefndi einnig við forsætisráðherra
Ég sagði einnig skýrt að ef forsendur kjarasamninganna bresta í september þá eigi það að vera fólkið sem vinnur eftir samningunum – fólkið sem hefur verið svikið – sem tekur ákvörðun um næstu skref. Það er ljóst að eitthvað verður að gerast, sérstaklega til að verja tekjulægsta fólkið sem þetta ástand bitnar mest á.
Ég nefndi einnig við forsætisráðherra að mikilvægt væri að setja vinnsluskyldu á fisk. Það er ótækt að sjá um 50 þúsund tonn af bolfiski flutt úr landi óunninn sem leiðir til aukins atvinnuleysis meðal fiskvinnslufólks. Við eigum að nýta auðlindir þjóðarinnar til að skapa störf hér á landi og auka verðmætasköpun samfélaginu til hagsbóta.
Aðalmálið er nefnilega einfalt:
Við verðum að auka verðmætasköpun í íslensku samfélagi. Það er þannig sem við náum að standa undir þeirri velferð sem við viljum búa við – öflugu heilbrigðiskerfi, góðu menntakerfi og samfélagi sem tryggir fólki mannsæmandi lífskjör.
Fundurinn var ágætur og gagnlegur. Samtal er alltaf af hinu góða.
En staðan er alvarleg – og hún kallar á ábyrgð allra.
