Efnahagur: Kafli úr ræðu Ásgeirs Jónssonar Seðlabankastjóra frá ársfundi bankans frá því í gær:
„Í þessu samhengi langar mig til þess að rifja upp brot úr hagsögu síðustu fimm ára. Mikilvægt er að réttur lærdómur sé dreginn af liðnum atburðum.
Eftir Covid-19-farsóttina og innrás Rússa í Úkraínu reið verðbólgualda yfir hinn vestræna heim. Árið 2022 var verðbólga nokkurn veginn hin sama í flestum vestrænum ríkjum eða á milli 8 og 9%. Verðbólga á Íslandi var þá nákvæmlega sú sama og á evrusvæðinu, eða 8,5%. Í Evrópu varð raunin sú að launþegar tóku á sig verðbólguskotið með lækkun kaupmáttar. Í Svíþjóð minnkaði hann um 10% milli áranna 2021 og 2023, í Noregi og Danmörku minnkaði hann einnig. Á evrusvæðinu lækkuðu raunlaun um 7% á sama tíma. Þetta fól það í sér að seðlabankar þessara landa þurftu ekki að hafa áhyggjur af annarrar umferðar áhrifum frá vinnumarkaði. Þeir hækkuðu vexti og verðbólgan hjaðnaði og unnt varð með tímanum að lækka vexti á ný. Þá stafaði verðbólgan í Evrópu mikið til af hækkunum á gasog olíuverði sem gengu síðan til baka. Á Íslandi var sagan hins vegar önnur.
Verkalýðshreyfingin klofnaði haustið 2022 og samningamál komust í uppnám. Það varð úr að hópur verkalýðsfélaga klauf sig út og gerði skammtíma kjarasamning með 6,75% launahækkun strax við undirskrift auk greiðslu svokallaðs hagvaxtarauka frá fyrri samningi. Samtals 8,8% hækkun launa. Samhliða þessu var þjóðarsáttarhugsuninni snúið á haus með því að forsvarsmenn aðila vinnumarkaðarins höfðu í hótunum um að vaxtahækkunum Seðlabankans yrði svarað með frekari launahækkunum.
Þessir skammtímakjarasamningar komu í veg fyrir lækkun kaupmáttar hérlendis en urðu olía á verðbólgubálið. Verðbólga reis upp í tveggja stafa tölu á fyrstu mánuðum ársins 2023. Seðlabankinn neyddist til þess að hækka meginvexti sína í 9,25% og að halda þeim þar talsvert lengi. Stefnan var sú að kæla raunhagkerfið með því að halda raunstýrivöxtum á bilinu 3 til 4%. Að lokum tóku nokkur lykilfélög innan ASÍ sig saman vorið 2024 um kjarasamning sem hafði það að markmiði að stuðla að hjöðnun verðbólgu og lækkun vaxta. Það setti að vísu nokkurt strik í reikninginn að eldgos hröktu Grindvíkinga af heimilum sínum undir lok árs 2023. Grindvíkingar voru um 1% þjóðarinnar og eðlilega hafði það mikil áhrif á fasteignamarkað að þeir urðu að finna sér ný heimili m.a. með stuðningi ríkissjóðs.
Þegar kom fram á haustið 2024 leit út fyrir að stefnan væri að virka. Fyrsta vaxtalækkunin kom í október og næstu mánuði voru vextir lækkaðir í takt við hjaðnandi verðbólgu og lækkandi verðbólguvæntingar. Þegar kom fram á vorið 2025 vöknuðu hins vegar áhyggjur af því að verðbólgan væri að festast í 4%. Hagkerfið hélt áfram að kólna en verðbólga minnkaði ekki.
…illa tímasettar hækkanir á vörugjöldum.
Það er nú ljóst að síðari kjarasamningar hafa farið út fyrir þá línu sem mörkuð var vorið 2024. Þetta á sérstaklega við kjarafélög í opinbera geiranum. Í öðru lagi hefur hið gamla vísitöluhagkerfi vaknað upp. Alls staðar birtast nú vísitöluhækkanir í verðbólgumælingunum með hækkunum á húsaleigu, opinberum gjöldum og þar fram eftir götunum. Þá hefur launaskrið á almennum markaði einnig verið nýtt sem tilefni til þess að greiða uppbætur á laun opinberra starfsmanna. Og í byrjun þessa árs kom svo 4% hækkun launa á almenna markaðinum til framkvæmda sem virðist hafa verið velt beint út í verðlagið og bættist ofan á illa tímasettar hækkanir á vörugjöldum. Þessu verður ekki lýst með öðrum hætti en sem ferð aftur til fortíðar. Verðbólga hefur því aukist á ný og er nú komin yfir 5%.“
