Heima er bezt: Eftir Böðvar Magnússon, Laugavatni. Birtist í fyrsta árgangi Heima er bezt, árið 1951.
„Þetta, sem hér verður sagt frá, skeði á þeim árum, sem sveitaflutningar á fátæku fólki voru í móð, eða ef það lætur betur í eyrum að kalla það hreppstjóraflutninga, eins og það var nú vanalega kallað fínna nafni.
Ekki er ég svo fróður að ég viti, hvað mörg ár eða aldir þessir flutningar hafa átt sér stað með þjóð vorri, en líklega hefur það verið frá því land byggðist. Að minnsta kosti úir og grúir í sögunni af því, þegar sveitarhöfðingjar voru að metast um það, hverjum bæri að halda lífinu í þessu fólki; jafnvel nákomnir ættingjar voru að metast um það, hvorum eða hverjum bæri að annast þennan frænda eða þessa frændkonu sína. Voru þær ekki fáar rekistefnurnar milli höfðingja út af þessum málum fyrr á tímum og svo milli sveitastjórna fram undir og fram á okkar daga, sem nú erum rosknir menn.
Tryggvi Gunnarsson bankastjóri sagði mér eitt sinn, þegar við ræddum um þessi mál og samvizkuleysi manna á meðferð fátæks fólks og dýra, að ein saga frá yngri árum sínum væri sér alltaf minnsstæðust og gæti aldrei liðið sér úr minni, þegar minnzt væri á þessi mál.
Nú voru góð ráð dýr.
Bræður tveir bjuggu stórbúum sitt á hvorri jörð. Foreldrar þeirra höfðu verið vel efnuð og aðeins átt þessa tvo syni, sem skiptu á milli sín eigum foreldra sinna. Þegar faðir þeirra dó, tóku bræðurnir allar eigur foreldra sinna í sínar hendur. Til þess nú að öllu mætti skipta upp og sem jafnast, svo að hvorugur þyrfti að borga út úr búinu meira en hinn, ákváðu þeir, að þeir skyldu hafa móður sína að jöfnu á meðan þeir og hún lifði. Þessa skilmála héldu þeir trúlega báðir, svo að upp á vissan dag flutti sá bróðirinn, sem hafði hana, hana heim til hins, sem átti að taka við henni, og brást þetta aldrei í nokkur ár.
En svo kom það fyrir, sem ekki hafði áður skeð, að þegar vistaskipti áttu að fara fram, var skollin á stórhríð, sem stóð í nokkra daga. Nú voru góð ráð dýr. Í þrjá daga var hún búin að vera fram yfir tímann og samkvæmt samningi bar hinum bróðurnum ekki skylda til að borga það. Hinn ákvað því að leggja á stað með hana út í illfært veðrið til bróður síns, heldur en þola þetta lengur bótalaust. Þegar fram á daginn kom versnaði veðrið svo, að hann náði með naumindum í beitarhús, sem voru á leið hans frá vandalausum bónda og þar máttu þau mæðgin dvelja yfir nóttina. Daginn eftir undir kvöld náðu þau til hins sonarins. Var móðir þeirra þá orðin mikið veik og andaðist eftir tvo daga. Þar með var lokið því stríði að sjá fyrir henni. Verður varla sagt, að þessir bræður hafi vel launað móður sinni atlætið frá bernskuárunum, hvað þá reyturnar, sem þeir fengu.
Þó að þetta dæmi sé kannske með þeim lakari, þá eru þau óteljandi mörg, sem eru þeim áþekk í sögunni, já, ég vil segja fram á okkar daga, sem fullorðnir erum. Og á ég þá ekki við, þegar óviðráðanleg hallæri gengu um landið og engir eða sárafáir höfðu málungi matar handa sér, hvað þá öðrum, og allir liðu skort.
Þó er þetta misjafnt, eftir hjartagæðum fólksins. Sagt var það, að Guðrún gamla Pálsdóttir á Keldum, kona Guðmundar Erlendssonar, hafi engan látið synjandi frá sér fara, og tók jafnvel heila fjölskyldu á bú sitt og sá fyrir henni. Voru þau hjón að vísu talin sæmilega efnuð, en við þessi góðverk hallaðist ekkert um efnahag þeirra, enda hefur svo einatt skeð, að gestrisni og góðverk hafa einatt goldist í guðsblessun og bænum þeirra, sem fyrir þeim hafa orðið. En nú skal þetta ekki haft lengra.
,,,,
Í síðari hluta septembermánaðar 1914(?) — ég er ekki alveg viss um árið — var ég við slátt út á engjum að vanda. Veður var rigningarúði. Kl. að ganga 8 síðd. kom unglingur að heiman til að sækja mig. Sagði að karlmaður og kvenmaður væru komin, sem vildu finna mig. Að sjálfsögðu lagði ég frá mér orfið og fór með honum heim. Ég fór beina leið inn í stofu, þar sem gestirnir biðu eftir mér.
innig dró hann upp all mikið skjal.
Sá, sem kominn var, var Björn Bjarnarson, hreppstjóri á Brekku í Biskupstungum. Með honum var kvenmaður. Björn og ég vorum kunningjar að fornu og nýju. Spurði hann mig, hvort ég myndi ekki geta léð þessum kvenmanni hest og fylgd út að Þingvöllum á morgun, því nú væri orðið svo framorðið dags, og hún væri búin að ferðast alllangt í dag. Ég bjóst við, að þetta gæti gengið. Viðstaða hjá Birni varð dálitil að vanda, en þar sem ekki var farið að kveikja ljós, sem þá var ekki siður, var allmikið húm í stofunni. Þegar viðstaðan var búin fylgdi ég Birni til dyra og á hest að vanda. Þegar út var komið spyr Björn mig að því, hvort ég hafi séð, hvaða stúlka þetta hafi verið, sem var með honum, og kvað ég nei við, sagðist ekki hafa tekið eftir því. Hann sagði, að þetta væri Anna Jónína, sem ég kannaðist vel við, því hún hafði verið vinnukona hér í hreppnum fyrir stuttu. Einnig dró hann upp all mikið skjal og sagði það vera fylgiblað Önnu frá sýslumanninum í Rangárvallasýslu, eða fararpassi, þar sem hún ætti að flytjast hreppstjóraflutningi alla leið frá Garðsauka í Hvolhreppi út í Biskupstungur í Árnessýslu, þar sem hún ætti sveit. En þegar þangað kom kvaðst Björn ekki hafa getað viðurkennt það, því hún hefði fæðst suður í Hafnarhreppi í Gullbringusýslu, þegar móðir hennar hefði verið þar á ferðalagi, eins og flest systkini hennar hefðu gert. Og þótt foreldrarnir hefðu oft verið flutt austur í Tungur á sveit sína með nýfædd börnin, hreppstjóraflutningi, og Anna Jónína alist þar upp á sveitinni eins og hin börnin til 16 ára aldurs, ætti hún nú að flytjast á fæðingarhrepp sinn, Hafnahrepp. Og því hafði hann bætt á passann. Ég vissi, að Björn sagði satt og þetta voru lög, svo réttlát sem þau voru. „En af hverju er nú verið að flytja hana alla þessa leið?“ spurði ég. „Það er vegna þess, að hún er ófrísk og komið framyfir tímann hjá henni að ala barnið. En allir vilja losna við að barnið fæðist í sínum hreppi og eigi svo á hættu að fá það aftur á fæðingarhreppinn, þegar það verður 16 ára, ef það þarf á hjálp að halda eins og Hafnahreppur nú,“ sagði Björn, og bjóst ég við, að þétta væri satt, en einhversstaðar yrði nú blessað barnið að fæðast, hvað sem hver vildi, ef ekki yrði þá áður búið að gera útaf við bæði barn og móður. Og ekki lagði ég svo mikið kapp á að losna við skylduna við blessað barnið fyrir hönd Laugardalshrepps, þótt það fæddist hér, að ég færi að flytja hana nú í kvöld eða nótt út í Þingvallahrepp, sem var næstur. En að Þingvöllum var 5 klukkustunda lestagangur héðan í þá daga.
Taldi ég þá ófært að hún svæfi ein svo langt frá öðru fólki.
Þegar hingað var komið hafði það ekki tekið Önnu nema tvo daga að komast frá Garðsauka að Laugarvatni, með öllum þeim krókum, sem hún þurfti að fara til þess að finna hreppstjórana á þessari leið, eða þvera Rangárvallasýslu og Árnessýslu. Fyrri daginn var dagleiðin frá Garðsauka um Rangárvelli, Kirkjubæ. Þaðan um Landsveit að Múla, þaðan um Gnúpverjahrepp að Hlíð. Síðan um Hrunamannahrepp að Sóleyjarbakka. Á þessum bæjum, sem til eru greindir, bjuggu hreppstjórarnir Grímur Sk. Thorarensen, Guðmundur Árnason, Páll Lýðsson og Brynjólfur Einarsson. Hvort hún gisti í Hlíð eða Sóleyjarbakka man ég nú ekki. En í Hreppunum gisti hún. Hin dagleiðin var svo útyfir Biskupstungur þverar að Brekku, og svo hingað að Laugarvatni. Virðist þetta allmikið ferðalag, þótt fullfrískir menn ættu í hlut, þegar allra krókanna er gætt og svo þess, að yfir mörg og stór vötn var að fara, svo sem Rangárnar báðar, Þjórsá, Hvítá, Tungufljót og Brúará, fyrir utan önnur smærri vatnsföll. En ekkert beit þetta ferðalag á Önnu, að hún sagði, enda munu allir hlutaðeigendur hafa fundið til með henni og látið hana hafa sína beztu hesta eða þægilegustu.
Þegar Björn var farinn fór ég inni til Önnu að tala betur við hana um ástæður hennar. Var hún þá háttuð í svefnherbergi, sem var nokkuð frá baðstofunni, sem heimafólkið svaf í, og spurði hana um ástæður hennar. Sagði hún mér þá það sama og Björn, að hún væri ófrísk og komið væri fram yfir meðgöngutímann. Taldi ég þá ófært að hún svæfi ein svo langt frá öðru fólki. Það hélt hún að ekki gerði neitt til, því hún gæti barið svo hátt, að fólk heyrði til sín. Þessa anzaði ég ekki og lét dóttur mína sofa í sama herberginu til vonar og vara, ef á hjálp þyrfti að halda, sem þó ekki kom til. Hafði henni liðið hið bezta og sofið vel um nóttina. Var hún komin á fætur kl. níu og taldi sig stálhrausta og albúna til að halda ferðinni áfram.
Eftir að hún var búin að borða var því lagt af stað með hana þennan nýja áfanga út að Þingvöllum, ríðandi á fullorðnum reiðhesti, sem ég átti, stilltum og þýðum. Að vísu var hreppstjórinn í Þingvallahreppi þá Jónas Halldórsson í Hrauntúni, en þangað var vondur krókur, svo að ég afréð að fara með hana til oddvitans, séra Jóns Thorsteinsens á Þingvöllum, sem brá fljótt við sem aðrir og fékk Sigmund Sveinsson í Valhöll veitingastjóra, sem átti góðan hestvagn, til að fara með hana til höfuðstaðarins, og gekk það víst allt vel og greiðlega.
Eftir gömlu ólögunum hefði nú Hafnarfjarðarbær orðið…
Hefði nú mátt búast við, að dagleiðin væri orðin nógu löng, 73 km., en ekki var það nú samt talið, því einnig borgarstjóri brá skjótt við og lét fara með hana í vagni, að ég heyrði, til Hafnarfjarðar, og þar endaði þetta ferðalag í svip, því þessa nótt í Hafnarfirði átti hún barnið. Var hún þá búin að ferðast alla þessa óraleið austan frá Garðsauka út í Biskupstungum og þaðan til Hafnarfjarðar á þremur dögum. Átti aðeins eftir eina dagleið með sama hraða suður í Hafnir.
Eftir gömlu ólögunum hefði nú Hafnarfjarðarbær orðið að sjá fyrir þessu blessaða barni eftir 16 ára aldur, hefði það þurft hjálpar með, fyrir það, að Hafnfirðingar skutu skjólshúsi yfir móður þess örþreytta, og sjá allir vitið í þessum lögum. En svona var einmitt sveitfesti Önnu til komin í Hafnahreppi, sem nú varð að taka við afleiðingunum af því, að einhver góður maður hafði skotið skjólshúsi yfir móður hennar í sömu kringumstæðum, sem, eins og fyrr er sagt, átti öll eða flest börn sín, 6 eða 7, á ferðalagi hingað og þangað um landið.
Anna var ung, dugleg og afar hraust og hörð, af því hefur það sjálfsagt stafað, að hún fer ekki úr kaupavinnunni fyrr en komið er fram yfir meðgöngutímann. Og sennilega hefir hún lítið hlakkað til að leggja upp í þetta ferðalag, og þarf bað varla neinn að furða. Einnig hefur hún sjálfsagt talið víst, að hún ætti að flytjast út í Biskupstungur, þar sem hún hafði alizt upp, ætti þar enn sveit. Þá var sími ekki kominn um landið eins og nú og því erfitt um að leita upplýsinga. Þó þykir mér hálf ólíklegt, að hún hafi ekki vitað, hvar hún var fædd. Og hefði hún getað sagt til þess, var illverjandi að vera að láta hana flækjast alla þessa löngu leið, í stað þess að flytja hana stytztu og beinustu leið frá Hvolhreppi til Hafnahrepps. Nú, en hún var nú bara þurfamanneskja og það var ekki alltaf litið upp til þeirra.
Ekki dettur mér í hug að fella neinn dóm á þá, sem urðu að vera viðriðnir þennan mjög svo leiðinlega flutning hreppstjóranna, enda hyggi ég þá nærri sjálfum mér, því við áttum ekki annars kost en að hlýða þessum bandvitlausu lögum. Við vissum vel, hvernig okkur yrði þakkað það af sveitungum okkar, ef við gerðum ekki skyldu okkar í þessu efni. Að allt fór vel og slysalaust í þetta sinn var fyrst og fremst dugnaði og kjarki Önnu sjálfrar að þakka og svo því, að allir, sem fluttu hana, munu hafa gert sitt bezta til að láta henni líða svo vel sem hægt var á ferðalaginu, bæði hvað aðhlynningu og hesta snerti. Því þrátt fyrir vitlaus lög, sem þessi, voru og eru hreppstjórarnir þó með mannlegar tilfinningar, að minnsta kosti stundum.
Það er sagt, að ekkert sé svo ljótt í skáldsögu, að ekki finnist ljótara í lífinu sjálfu.
Stuttu eftir þetta var þetta illræmda lagaákvæði með hreppstjóraflutning og ávísun á fæðingarsveit numið úr lögum, og máttu þau illræmdu lög fara fjandans til, og er vonandi, að þau ákvæði komi aldrei aftur. Að minnsta kosti skil ég ekki í því, að hreppstjórar sjái eftir þeim.
Það er sagt, að ekkert sé svo ljótt í skáldsögu, að ekki finnist ljótara í lífinu sjálfu. Mér þætti ekki ósennilegt, að skáldsaga hefði endað á því að láta einhvern hreppstjórann taka við blessuðu barninu úti í guðs grænni náttúrunni einrvedsstaðar á milli bæja. En það hefði þá líka mátt virðast ekki ósennilegt, að það gæti hafa komið fyrir.
Þótt þessi saga sé eins og hún er, þá endaði hún vel að lokum. En það eru aðrar sögur af meðferð á fátæklingum frá öllum tímum allt fram á vora daga, sem eru miklu átakanlegri og hafa endað stórum ver, það er mér kunnugt um, þótt ekki verði fleiri sagðar að sinni. En nú eru þessar hörmungasögur vonandi á enda og heyra vonandi aðeins til fortíðinni. Tryggingalöggjöfin nýja markar þar nýtt tímabil. Það er sú lang mannúðlegasta löggjöf, sem samin hefur verið til þessa gagnvart öllu fátæku fólki og olnbogabörnum þessa lands. Nú fær hver að kjósa sér stað þar sem hann vill helzt vera, í stað þess að þetta útslitna fólk af striti og stríði, oft fyrir engin laun, var að lokum oft slitið frá góðum heimilum og sett til þeirra, sem lægsta meðgjöf vildu taka það fyrir, boðið niður eins og boðið var upp á uppboðum.
Hafi þeir heila þökk, sem höfðu drenglund og manndóm til að koma þessum lögum á og strika út stærsta smánarblettinn af þjóðinni: að fara með fátækt og heilsulaust fólk ver en skynlausar skepnur.“
