Heima er bezt: Þegar Kong Helge strandaði við Haganesvík árið 1909

Frásögn: Danski skipstjórinn segir frá:

„DÁLÍTIÐ hefur verið skrifað í íslenzk blöð um strand „Kong Helge“ við Haganesvík árið 1909. Þar hafa íslendingar verið einir til frásagnar. — Skipstjórinn, sem þá var með „Kong Helge“, Chr. E. Olsen, er enn á lífi í Kaupmannahöfn og hefur hann nýlega skýrt frá þessu sögulega strandi í danska sjómannablaðinu „Vikingen“. Fer frásögn hans hér á eftir:

„Í þá daga var ákaflega erfitt að sigla á Ísland. Þá voru næstum því engir vitar með ströndum fram. Til dæmis voru ekki nema tveir vitar á norðurströnd þess. Auk þess voru Islandsförin þá léleg skip og varasöm og þá skorti mörg þau ágætu siglingatæki, sem nú eru á hverju skipi. Vélarafl skipanna var og mjög bágborið. Við sigldum frá Bergen og höfðum stykkjavöru og salt meðferðis, en þessar vörur áttu allar að fara til Norðurlandsins, aðallega til Siglufjarðar. Það er varla hægt að segja, að nokkur önnur skip sigldu til Norðurlandsins á þessum árstíma.

Það leið að jólum og veður voru óstöðug og oft risjungsleg. Við náðum til ákvörðunarstaðarins í tæka tíð þrátt fyrir storma og stórsjóa. Eftir að við höfðum skipað upp á Siglufirði, áttum við að halda áfram vestur á bóginn, til Skagafjarðar og áfram til Ísafjarðar. En meðan við lágum á Siglufirði fengum við að vita, að mikill skortur væri á mjölvörum og steinolíu í héraðinu upp af Haganesvík. Við vorum því beðnir að sigla þangað og bæta úr skorti íbúanna. Við féllumst á það, hálfóánægðir þó, enda var ég líka varaður við að fara þangað. Það var varla meira en klukkustundar sigling til Haganesvíkur, en þess ber að gæta, að dagsbirta var varla lengur en tvo tíma á þessum árs tíma. Akkerisvindan hafði bilað hjá okkur og viðgerð seinkaði dálítið, svo að seint var orðið, þegar við lögðum af staö, en við treystum guði og lukkunni.

…enda sáum við ekki út úr augunum og norðaustan stormurinn skall á skipinu…

Þegar við komum til Haganesvíkur reið á blindbylur. Það var því líkast, sem skorið hefði verið á þúsund dúnsekki og dúnninn steyptist yfir okkur. Næstu daga stóð líka iðulaus stórhríð á norðaustan. Við neyddumst til að varpa akkerum án þess að við vissum vel, hvar við værum, enda sáum við ekki út úr augunum og norðaustan stormurinn skall á skipinu, sem lá óvarið. Uppskipunarbátur kom nú út til okkar og við gátum komið töluverðu af mjölvöru niður í hann. Aftur á móti urðum við að henda olíutunnunum í sjóinn og láta ráðast, hvort landsmenn gætu klófest þær, þegar þær ræki á land.

Allt í einu fundum við, að skipið hjó niðri. Ástandið varð æ ískyggilegra og við gátum ekki gefið meira út af akkerisfestinni. Ef hún brysti, myndum við reka á land og ströndin þarna er ekki hlýleg fyrir menn á stjórnlausu skipi.

Við lágum um kyrrt þar til næsti dagur rann upp. Stormurinn fór vaxandi og að lokum neyddumst við til að freista að komast út. Hásetarnir sýndu nú frábæran dugnað, enda var um lífið að tefla. Það var erfitt verk að draga akkerið inn og ég held, að það hafi fyrst og fremst verið Dam stýrimanni að þakka, að það tókst, en hann var frábær dugnaðarmaður. Hann var frá Borgundarhólmi. Hann fórst nokkrum árum síðar, þegar brúin brast á „Kong Helge“, steyptist hann með henni í sjóinn. Eftir að við komum út, leið ekki langur tími þangað til við fengum landsýn og gátum áttað okkur. Við beittum upp í og voru þetta eftirvæntingarfull augnablik. Það leið ekki á löngu þangað til skipið hlóðst snjó og klaka. Við höfðum ekki ljósker og áttavitinn varð að einu klakastykki.

Við urðum því að stýra eftir sprungnum boðum. Þannig börðumst við upp á líf og dauða í tvo sólarhringa. Við höfðum fengið á okkur marga brotsjói, en skipið brast ekki, fyrr en heljarmikill brotsjór reið yfir það. Það var því líkast, sem skipið hyrfi í hafið. Ég man, að ég sá sjóinn leika um mitt siglutré. Allt skolaðist fyrir borð, káetan fylltist og allt brotnaði þar. Tveir farþegar voru með, prestsdóttir og barnakennari. Þegar við komum niður, lá prestsdóttirin í yfirliði og var í þann veginn að drukkna. Við bárum prestsdótturina upp og á betri stað og kennarinn fylgdi henni, en að því loknu brutum við þilið í káetunni, svo að sjórinn gæti runnið niður í lestina. Þá reyndum við að koma í veg fyrir að sjórinn flæddi aftur niður í káetuna, en það tókst ekki. Skipið hallaðist mikið og mér fannst eins og það sigi niður. Það var kominn leki að skipinu í afturlestinni og stýrið var bilað. Hversu lengi mundi okkur nú takast að halda okkur ofansjávar?

„Ef við liggjum um kyrrt, er dauðinn vís,“ sagði ég.

Við urðum að reyna að leita lands eins fljótt og mögulegt væri, en það var hægara sagt en gert, því að við vissum ekkert hvar við vorum staddir. Áttavitinn var, eins og áður er sagt, ónothæfur og við sáum hvorki stjörnur eða tungl. Við skutum á fundi. Ég sagði skipshöfninni mína skoðun á málinu. „Ef við liggjum um kyrrt, er dauðinn vís,“ sagði ég. „Ef okkur tekst á hinn bóginn að átta okkur, þá getum við kannske bjargað okkur í var.“

Skipstjórinn lítur um stund hugsandi út í gluggann og brosir. Svo segir hann: „Annars gerist ýmislegt broslegt, jafnvel á mestu hættustundum, og svo var einnig að þessu sinni.“ Stúlka starfaði á skipinu. Hún var sænsk. Eins og aðrir var ekki þurrþráður á henni. Þegar ég fór að hugsa um líðan hennar, kom mér í hug, að í klæðaskápnum mínum héngu gamlar buxur. Móðir mín hafði einmitt fengið mér þessar buxur, þegar ég lagði af stað í ferðina, en ég hafði ekki notað þær. Faðir minn hafði verið í þessum buxum, þegar foreldrar mínir vígðust í heilagt hjónaband. Einu sinni hafði faðir minn átt þátt í björgun úr sjávarháska við Hallandsvederö, og voru nú mörg ár liðin síðan.

Eftir að björguninni var lokið buðu eyjarskeggjar björgunarsveitinni til hófs og voru bjúgu á borðum, en faðir minn gat aldrei étið bjúgu. Hann gat þó ekki neitað að bragða á réttinum, en í stað þess að éta það stakk hann bjúganu í vasann á buxunum. Síðan hafði hann ekki komið í buxurnar og enginn hafði munað eftir bjúganu.

Það er ekki of djúpt í árina tekið, þó að sagt sé, að stúlkan hafi verið í góðum holdum og buxurnar voru mjög þröngar á henni, sérstaklega um lærin og nárana. — Allt í einu reið sjór á skipið og allt endasentist. Stúlkan stakst á höfuðið og rakst á káetustigann. Um leið og hún stóð upp kom í ljós, að rassinn var farinn úr buxunum. Hún vissi ekki sitt rjúkandi ráð, er hún varð þess vör, og einnig að eitthvað bungaði mjög út við nárann. Hún stakk hendinni skyndilega í buxnavasann og þegar hún tók hana aftur úr vasanum, var hún svört á litinn og hélt á einhverju. Ég gat ekki varist hlátri, því að þarna stóð hún með bjúgað í hendinni, sem nú var orðið hart, enda komið til ára sinna.

En þó að við gætum ekki annað en brosað að þessu, var útlitið ískyggilegt. Ég braut heilann um það, hvernig við gætum áttað okkur og beint skipinu í rétta átt. Það var ekki óhugsanlegt, að skipið ylti þá og þegar um koll. En okkur tókst að venda og svo héldum við nær landi.

Við vissum því nokkurnveginn, að okkur stafaði ekki bráð hætta af hinu skerinu.

Allt í einu sáum við brjóta á skeri skammt frá okkur. Brimið á skerinu stóð hátt í loft upp. Samt sem áður sáum við ekki til lands. Við vissum, að þarna í grendinni áttu að vera tvö sker; auk þess vissum við, að um 120 sjómílur áttu að vera á milli þeirra. Við vissum því nokkurnveginn, að okkur stafaði ekki bráð hætta af hinu skerinu. Enn fremur þóttumst við vita, hvar við værum, þó að við værum ekki hárvissir um það.

Skerið hvarf okkur nú og aftur varð allt myrkt í kringum skipið. Við vissum, að Drangey var ekki allsfjarri og reyndum að koma auga á hana, til þess að átta okkur. Við tókum nú það til bragðs að bera dýnur og yfirleitt allt lauslegt upp á þilfarið. Enn vorum við með 12 tunnur af steinolíu og við heltum úr þeim í köstinn og svo kveiktum við bál. Það var mikið og veglegt bál að horfa á. Hitinn var það mikill, að hægt var að bræða af öðru akkerinu og einnig vindunni. Svo létum við út um 30 faðma af festinni. Við héldum áfram upp að landinu og allt í einu nam akkerið við botn og við lögðumst kyrrir. Síðar kom í ljós, að við lágum fyrir utan Hofsós.

Um morguninn kom bátur frá landi, en bátsverjar gátu vitanlega ekki veitt okkur neina hjálp. Borðstokkarnir voru hlaðnir ís, sem var að minnsta kosti meter á þykkt. Við fórum nú að höggva hann af og berja og það tókst eftir mikinn þrældóm. Við sigldum nú nær landi og fengum okkur vel í staupinu, en síðan fór skipshöfnin niður í vélarúmið til þess að hvíla sig og fá sér blund. Svo stefndum við til Sauðárkróks, en flest var eyðilagt innanborðs. Við vorum til dæmis með slaghörpu; en hún var víst alveg ónýt. Sauðárkrókur liggur í botni Skagafjarðar og innsiglingin var mjög hættuleg. Einn af skipstjórum Sameinaða, Aasberg gamli, stakk upp á því, að sett yrði upp luktarbauja, en ekkert varð úr því að þessi ágæta hugmynd kæmist til framkvæmda, þar sem verzlanirnar, sem háðu harða samkeppni sín á milli, komust ekki að samkomulagi um það, hver ætti að skaffa olíu á lampann. Já, þannig var það í þá daga.

Okkur varð ekki meint við þessa hrakninga og var kuldinn þó afskaplegur. Þegar við vorum úr allri hættu og sigldum um Húnaflóa, kom afturkastið, en allir náðu sér.“