Alþingi: „Vorið 2023 fól Alþingi heilbrigðisráðherra að gera skoðanakönnun um viðhorf heilbrigðisstarfsfólks, samtaka sjúklinga og almennings til dánaraðstoðar með skýrslubeiðni sem Bryndís Haraldsdóttir hafði forgöngu um. Samkvæmt könnuninni voru 56% lækna, 86% hjúkrunarfræðinga og 81% sjúkraliða hlynnt dánaraðstoð (alfarið, mjög eða frekar). Þessar niðurstöður sýna að stuðningur heilbrigðisstarfsfólks hefur aukist við dánaraðstoð til muna á skömmum tíma,“ segir í greinargerð þinsályktunar þeirra Bryndísar Haraldsdóttur, Hildar Sverrisdóttur og Þórdísar Kolbrúnar R. Gylfadóttur, alla í Sjálfstæðisflokki, að lögleyða dánaraðstoð.
„Þær staðfesta jafnframt niðurstöður viðhorfskönnunar sem Brynhildur K. Ásgeirsdóttir framkvæmdi árið 2021 meðal lækna og hjúkrunarfræðinga á aðgerðar- og meðferðarsviðum Landspítalans en sú könnun sýndi að 54% lækna og hjúkrunarfræðinga höfðu jákvætt viðhorf til dánaraðstoðar. Viðhorfskönnun heilbrigðisráðherra sýndi einnig að 84% svarenda hjá samtökum sjúklinga voru hlynnt dánaraðstoð. Þá kom fram í svörum almennings að 75,6% svarenda voru alfarið, mjög eða frekar hlynnt dánaraðstoð,“ segir einnig í greinargerðinni.
„Á Norðurlöndunum hafa skoðanir heilbrigðisstarfsmanna einnig breyst hratt í átt að stuðningi við dánaraðstoð. Í Noregi voru 31% lækna árið 2019 og 56% hjúkrunarfræðinga árið 2022 hlynnt dánaraðstoð. Í Svíþjóð var stuðningur lækna við dánaraðstoð 47,1% árið 2021 og í Finnlandi var stuðningur lækna 55% árið 2024 og stuðningur hjúkrunarfræðinga 60% árið 2024. Upplýsingar frá Danmörku eru því miður ekki aðgengilegar.“
En hvað er dánaraðstoð?
„Dánaraðstoð er sá verknaður að aðstoða einstakling við að binda enda á
líf sitt á grundvelli yfirlýsts samþykkis hans til að leysa viðkomandi undan
óbærilegum sársauka eða þjáningum.“
Árið 1997 birtist grein í Læknablaðinu þar sem fjallað var um rannsókn á afstöðu heilbrigðisstarfsfólks til siðfræðilegra álitamála um takmörkun meðferðar við lífslok. Í umræddri rannsókn var ein af spurningunum um dánaraðstoð eða líknardráp eins og það var kallað í rannsókninni. Aðeins 5% lækna og 9% hjúkrunarfræðinga töldu líknardráp réttlætanlegt undir einhverjum kringumstæðum en einungis 2% svarenda gátu hugsað sér að verða við slíkri ósk. Árið 2010 þegar sambærileg könnun var gerð varð niðurstaðan sú að líknardráp þótti réttlætanlegt hjá 18% lækna og 20% hjúkrunarfræðinga en aðeins 3% vildu verða við slíkri ósk. Í nóvember 2015 lét Siðmennt gera könnun á lífsskoðunum og trú Íslendinga. Ein spurninga í könnuninni var: „Ertu hlynntur eða andvígur því að einstaklingur geti fengið aðstoð við að binda enda á líf sitt ef hann er haldinn ólæknandi sjúkdómi (líknandi dauði)?“ 74,9% aðspurðra voru mjög eða frekar hlynnt því, 18% voru hvorki hlynnt því né andvíg og 7,1% mjög eða frekar andvíg. Á árunum 2019 og 2022 lét félagið Lífsvirðing gera skoðanakannanir um afstöðu almennings til dánaraðstoðar og sýndu niðurstöður þeirra að stuðningur Íslendinga við dánaraðstoð var 77,7% og 76,2%.
Á síðustu árum hefur reglulega komið upp umræða í íslensku samfélagi um dánaraðstoð. Ljóst er að umgjörð um þetta viðkvæma mál er mismunandi eftir löndum. Sviss lögleiddi aðstoð við að binda enda á eigið líf árið 1937. Oregon-fylki í Bandaríkjunum leyfði dánaraðstoð árið 1997 og er ferlið þannig að læknir skrifar upp á lyf sem einstaklingurinn sækir í apótek og innbyrðir sjálfur. Kólumbía leyfði læknisfræðilega aðstoð við að deyja sama ár en aðstoð við sjálfsvíg er enn bönnuð. Holland lögleiddi dánaraðstoð (læknisfræðilega aðstoð við að deyja og aðstoð við að binda enda á eigið líf) árið 2002 gegn mjög ströngum skilyrðum. Með lögleiðingu dánaraðstoðar í Hollandi var undanþáguákvæði sett í hegningarlög sem gerði annars ólöglegan verknað refsilausan að ströngum skilyrðum uppfylltum. Fylgi læknir ekki ítarlegum lagaskilyrðum í Hollandi á hann yfir höfði sér ákæru og getur verið dæmdur til refsingar. Belgía innleiddi svipuð lög sama ár og Lúxemborg fylgdi í kjölfarið árið 2009. Dánaraðstoð er auk þess leyfileg í 12 fylkjum í Bandaríkjunum, í ríkjum Eyjaálfu og í nokkrum löndum í Suður-Ameríku.
Í janúar 2017 var Lífsvirðing, félag um dánaraðstoð, stofnað. Í kjölfar stofnunar félagsins, svo og skoðanakönnunar Siðmenntar sem hér er vísað til, spruttu upp umræður í samfélaginu um málefnið. Ljóst er að stuðningur við dánaraðstoð hefur aukist til muna síðustu ár, bæði meðal heilbrigðisstarfsmanna og almennings. Telja flutningsmenn tímabært að dánaraðstoð verði heimiluð hér á landi samkvæmt ströngum skilyrðum í samræmi við lagaákvæði í Hollandi og öðrum ríkjum sem heimila dánaraðstoð.
