Upphaf verðtryggingar

Umræðan: Eins og komið hefur fram, var ég skipaður formaður starfshóps sem ætlað er að koma með tillögu að nýju húsnæðislánakerfis. Af því tilefni ákvað ég að fara í dýpri söguskoðun en ég hef gert áður. Hér eru áhugaverðir punktar sem ég fann á fyrstu metrum sögugöngu minnar.

Með lögum nr. 13/1979 var fest í sessi tiltekið form verðtryggingar. Fyrir hafði verið annað form hennar, en núna var ákveðið að verðtrygging yrði almennt í boði og næði til sparifjár, lánsfjár og launa. Þegar ég segi, að annað form hafi verið til staðar, þá var í mörgum tilfellum reiknaður verðbótaþáttur. Þannig báru lán Húsnæðismálastofnunar 4,5% vexti auk fullrar vísitölutryggingar miðað við byggingarvísitölu, eins og haft er eftir Pétri Blöndal, fyrrverandi alþingismann og þáverandi framkvæmdarstjóra lífeyrissjóðs verslunarmanna, í grein í Morgunblaðinu 12. júní 1979.

Þegar almenn verðtrygging var tekin upp árið 1979 var það gert í skrefum og kom hún ekki að fullu til framkvæmdar fyrr en í lok ársins. Verðbótarþáttur lánanna var hækkaður nokkrum sinnum og á móti voru vextir lækkaðir.

1. júní 1979 birti Morgunblaðið frétt, þar sem fjallað er um auglýsingu eða fréttatilkynningu Seðlabankans frá deginum áður. Skoðum hvað stendur í fréttinni. Hún byrjar á:

„Í LÁNSSAMNINGUM milli aðila, verður nú heimilt að hafa verðtryggingarákvæði og verður unnt að velja á milli tveggja aðferða, segir í fréttatilkynningu frá Seðlabanka Íslands, sem gefin var út í gær. Í fyrsta lagi verður heimilt að veita lán í formi skuldabréfa gegn fullri verðtryggingu, þar sem miðað sé við breytingar lánskjaravísitölu. Vextir slíkra lána mega vera allt að 2%, breytilegir samkvæmt ákvörðun Seðlabankans. Lán af þessutagi skulu vera með veði í fasteignum eða öðrum varanlegum fjármunum og skuldabréfin ávallt skráð á nafn, og lánstími skal ekki vera skemmri en 4 ár. Í öðru lagi er heimilt að áskilja að verðbótaþáttur vaxta leggist við höfuðstól lánsins og greiðist á sama hátt og höfuðstóllinn.“

Hér er tvennt, sem vert er að skoða betur:

• 1. Vextir máttu vera allt að 2%! Talið var, og má finna það í umræðu um upptöku verðtryggingarinnar mánuðina á undan, að 2% verðtryggðir vextir væru hámark. Seinna áttu þeir hins vegar eftir að fara mun hærra og hefur verið fullyrt í mín eyru að þeir hafi hæst komist í 19%.
• 2. Velja mátti milli þess að greiða verðbótaþáttinn eða leggja hann á höfuðstól lánsins. Sem sagt, núverandi fyrirkomulag var annar af tveimur kostum, en það var heimildarákvæði ekki meginregla.

Morgunblaðið bar efni fréttatilkynningarinnar undir Ragnar Tómasson, lögfræðing, sem lést fyrir hálfu ári. Um viðbrögð Ragnars segir í fréttinni:

„Hann kvaðst undrast það mjög að Seðlabankinn setti slíkar reglur um fasteignaviðskipti án þess að nokkur umræða færi fram um það áður. Sér virtist sem þessar reglur kæmu eignamönnum, sem vildu bæta lausafjárstöðu sína og selja fasteignir, mjög vel. Hins vegar væru reglurnar mjög óhagstæðar ungu efnalitlu fóiki, sem væri að byrja á því að fjárfesta í fasteign. Sú staðhæfing Seðlabankans um að reglurnar stuðluðu að lægra íbúðarverði kvað hann hreint fáránlegar..“

Ragnar var ekki einn um að vera hissa. Eyjólfur Konráð Jónsson, þáverandi alþingismaður, var einn þeirra. Í blaðinu 12. júní 1979 lét hann gjamminn geysa:

„Hvaða álit ég hafi á vaxtastefnunni? Því er fljótsvarað. Ég hef ekkert álit á henni, fremur en öðru því, sem ríkisstjórnin er að bardúsa við. Það er alveg sama, hve marga vaxtaauka — verðbótaþætti — raunvaxtafóta-fætur, já-kvæða og neikvæða, þeir búa til, allt verður þetta lappalaust, eða í bezta falli á brauðfótum. Þessi raunalega vaxtastefna kratanna miðar að því að efla verðbólguna í ein tvö ár og keyra hana áfram með sívaxandi hraða..“

Gæti ég vitnað í fleiri málmetandi einstaklinga frá þessum tíma, sem allir áttu það sammerkt að telja almenna upptöku verðtryggingar vera galna hugmynd. Eykon hafði hins vegar rétt fyrir sér varðandi að verðbólgan myndi aukast.

Þetta eru hins vegar sögulegar skýringar til fróðleiks og breyta í engu stöðunni í dag.

Greinin er birt hér með góðfúslegu leyfi höfundar.