Örfá skráð fyrirtæki.

Umræðan: Þórður Snær Júlíusson, þinglóðs Samfylkingarinnar, birtir í dag, sem aðra föstudag, grein á Kjarnyrt.

Þannig háttar nefnilega á Íslandi að hér ríkir fákeppni á nánast öllum mörkuðum. Smæð og fámenni gerir það að verkum að samkeppnishindranir myndast víða á stöðum sem aðrar og stærri þjóðir þurfa ekki að horfa til. Á hverjum markaði keppa oftar en ekki að hámarki þrír til fjórir aðilar um viðskipti sem íbúar þurfa að eiga við þá.

Þetta á til dæmis við flest skráð fyrirtæki á Íslandi, sem starfa fyrst og síðast á innanlandsmarkaði. Þau leigja frá sér fasteignir, selja okkur mat- og drykkjarvöru, aðra dagvöru sem hægt er að kaupa í búðinni, eldsneyti, tryggingar, fjarskipti og síðast en auðvitað ekki síst lána þau okkur pening. Örfá skráð fyrirtæki, aðallega í sjávarútvegi, eru í útflutningsstarfsemi og þau sem teljast í annarri alþjóðlegri starfsemi eru síðan teljandi á fingrum annarrar handar.

Það sem fákeppnisfyrirtækin selja er meira og minna verðlagt á svipaðan hátt og í slíku umhverfi er flókið að koma á verulega virkri samkeppni. Það getur enda verið þægilegast, þegar markaður hefur skipst bróðurlega á milli leikenda, að vera ekkert að rugga bátnum um of heldur setja sér sambærileg arðsemismarkmið og hinir og gera þau að meginfókus í rekstrinum.

Samtals námu hreinar vaxtatekjur bankanna fjögurra 179 milljörðum króna í fyrra.

Bankar sem græða aðallega á háum vöxtum

Þá komum við aftur að þessu sem Sigurður Ingi sagði um launahækkanirnar og arðsemiskröfurnar, og ástæðu þess að ég var að rifja ofangreint upp til að skapa samhengi.

Sá markaður sem skiptir okkur flest öll sennilega mestu máli, eða við finnum þyngst fyrir í veskinu, er bankastarfsemi. Ef arðsemiskrafan, undirliggjandi markmið um hvað hver banki ætlar að græða mikið á því að miðla peningum frá einum til annars, er há þá getur það eðlilega leitt til þess að verð hækki, enda flest fyrirtækin sem selja okkur nauðsynjavöru að einhverju leyti skuldsett. Þrýstingur skapast á að laun hækki sömuleiðis. Launin eru nefnilega notuð til að borga af lánunum.

Nýverið skiluðu allir íslensku bankarnir uppgjörum vegna síðasta árs. Samkvæmt þeim högnuðust Landsbankinn, Íslandsbanki, Arion banki og Kvika banki samtals um 98,1 milljarð króna á árinu 2025. Uppistaðan í rekstrarhagnaði þeirra voru hreinar vaxtatekjur af því að lána íslenskum heimilum og fyrirtækjum peninga.

Samtals námu hreinar vaxtatekjur bankanna fjögurra 179 milljörðum króna í fyrra. Þumalputtareglan er að um 75 prósent hreinna tekna í íslenskri bankastarfsemi sé tilkomin vegna vaxta. Þær uxu myndarlega hjá öllum bönkunum fjórum milli ára.

Vaxtatekjurnar byggja á muninum á þeim vöxtum sem bankarnir borga fyrir að fá peninga að láni og þeim vöxtum sem þeir rukka fyrir að lána einstaklingum og fyrirtækjum fjármuni. Sá munur kallast vaxtamunur.

Þess í stað stungu bankarnir þrír ávinningnum af skattalækkuninni í vasann.

Miklu meiri vaxtamunur en í öðrum löndum

Á Íslandi er þessi vaxtamunur hjá þremur stóru bönkunum, Landsbanka, Íslandsbanka og Arion banka, á bilinu 2,7 til 3,2 prósent. Hann er minnstur hjá Landsbankanum, þeim eina sem er í eigu almennings, en mestur hjá Arion banka. Hjá bæði Íslandsbanka og Arion banka jókst vaxtamunurinn milli ára.

Árum saman kvörtuðu forsvarsmenn bankanna mikið undan svokölluðum bankaskatti og sögðu hann stóra ástæðu mikils vaxtamunar. Bankaskatturinn var svo lækkaður myndarlega árið 2021 úr 0,376 prósentum af heildarskuldum banka umfram 50 milljarða króna í 0,145 prósent án þess að vaxtamunurinn færðist neitt til.

Þess í stað stungu bankarnir þrír ávinningnum af skattalækkuninni í vasann. Þeir notuðu hann til að auka arðsemi sína, og hluthafa sinna, en áætlað hefur verið að skattalækkunin hafi minnkað skattgreiðslur bankanna þriggja um samtals tólf milljarða króna fyrstu þrjú árin eftir að hún tók gildi, og enn meira síðan þá.

Þegar bankarnir féllu hver á fætur öðrum og gátu ekki staðið við skuldbindingar sínar.

Ofsalegt eigið fé

Bankarnir fjórir eiga gríðarlegt eigið fé. Samanlagt er það um 856 milljarðar króna. Þá er búið að taka tillit til allra arðgreiðslna og endurkaupa á hlutabréfum sem áttu sér stað á árinu, en slíkar greiðslur til hluthafa hlaupa á tugum milljarða króna.

Stjórnendur bankanna hafa kvartað yfir því að eiginfjárkröfur á íslenska banka séu miklu meiri en á aðra sambærilega banka í Evrópu. Grynnka þurfi á því með arðgreiðslum og uppkaupum á hlutabréfum – sem skila fjármunum út úr bönkum til hluthafa – til að bæta getu þeirra til að sýna eftirsóknarverða arðsemi á eigin fé, en það er sá mælikvarði sem stjórnendurnir nota til að mæla árangur sinn.

Ástæður þess að eiginfjárkröfurnar eru svona háar á Íslandi má rekja aftur til hrunsins, þegar bankarnir féllu hver á fætur öðrum og gátu ekki staðið við skuldbindingar sínar. Til að koma í veg fyrir að það gerðist aftur var nýju bönkunum, sem stofnaðir voru á rústum hinna föllnu, gert að vera með mikið svigrúm til að takast á við áföll og virðisrýrnun lána.

Þrátt fyrir háar eiginfjárkröfur hafa bankarnir ekki verið í vandræðum með að ná viðunandi arðsemi á það eigið fé á síðustu misserum.

Hér er hægt að lesa alla grein Þórðar.