Evrópuher, vígbúnaður og herskylda

Einn er sá angi Evrópusambandsumræðunnar sem hefur fengið litla athygli, en það eru hermálin. Það er óverðskuldað, vegna þess að sambandið ætlar sér stóra hluti og málefnið er eitt af þeim, þar sem nokkuð greinir á milli í viðhorfum hins almenna Íslendings og núverandi þegna Evrópusambandsins. Þá sjaldan málið ber á góma lofa fylgjendur Evrópusambandsaðildar ævarandi herleysi Íslands og taka sérstaklega fram að allar hugmyndir um herskyldu í Evrópuher séu fráleitar. Á þann veg talaði t.d. utanríkisráðherra á myndbandi við Patrek Jaime, fjölmiðla- og athafnamann, sem hafði áhyggjur af málinu. Fleira já-fólk hefur talað í svipuðum dúr, meðal annars stjórnarþingmenn.

Áberandi er að fylgismenn aðildar Íslands að Evrópusambandinu ræða þetta stórmál með þeim hætti að skoða núverandi stöðu og lagaheimildir, eins og allt slíkt sé meitlað í stein og engra breytinga að vænta um ófyrirsjáanlega framtíð. Þannig er það vitaskuld ekki. Reglur Evrópusambandsins taka sífelldum breytingum og með aðild að Evrópusambandinu gangast Íslendingar undir samfélag sem er á skýrri og afdráttarlausri ferð í átt til aukinnar hervæðingar.

Afstaða almennings og Evrópuþingsins

Þótt deila megi um hversu lýðræðislegt stjórnarfyrirkomulag Evrópusambandsins er, má ætla að Evrópuþingið endurspegli hugmyndir almennings í Evrópusambandinu. Þann 19. febrúar 2009 ályktaði þingið um hermál. Það vildi vígvæðingu og Evrópuher. Nefndur er flokkur 60.000 vopnaðra manna, en upp á síðkastið hefur talan 100.000 verið vinsælli í þessari umræðu, sem fer með himinskautum, annars staðar en á Íslandi. Þessar tölur þykja ýmsum rýrar, en mjór er mikils vísir. Ályktunin í febrúar 2009 var samþykkt með mjög stórum meirihluta. Sá meirihluti er ugglaust enn stærri í dag, eftir að Bretar hurfu úr sambandinu, en þeir voru dragbítar á mál af þessu tagi.

Nýleg skoðanakönnun, sem sagt er frá í vefritinu Politico 8. apríl 2026, sýndi að stór meirihluti manna í nokkrum Evrópulöndum vill Evrópuher. Það kemur ekki á óvart. Hernaður á sér mjög djúpar rætur í sögu og menningu ríkja Evrópusambandins.

Afstaða valdamanna

Almennt hafa stórveldin á meginlandinu verið hallari undir Evrópuher en t.d. Bretar. Bæði Angela Merkel, fv. kanslari Þýskalands, og Emmanuel Macron forseti Frakklands hafa talað fyrir málinu við ýmis tækifæri. Það hafa margir fleiri valdamenn gert, síst þó Bretar. Nú eru Bretar farnir, svo ætla má að framvindan verði hraðari. Staðan í A-Evrópu herðir enn á vegferðinni, og varla mun spilla fyrir framgangi hervæðingar ef tekst að draga úr valdi einstakra ríkja í utanríkismálum sambandsins, eins og nú er rætt. Ursula von der Leyen, sem nú er framkvæmdastjóri sambandsins, hefur jafnan verið talsmaður hervæðingar Evrópusambandsins. Hún bað mjög skýrt um Evrópuher á meðan hún var ráðherra í Þýskalandi og eftir að hún kom í núverandi embætti hefur hún haldið áfram að mæla fyrir hervæðingu Evrópu og Evrópuher. Um það er t.d. fjallað hjá fréttaveitunni WDF 6. júní 2023. Af núverandi ráðherrum í Evrópusambandinu hefur Andreas Kubilius, stjórnandi svokallaðra varnar- og geimmála, líklega tjáð sig afdráttarlausast um málið. Hann vill 100.000 manna Evrópuher, refjalaust.

Evrópuher og herskylda

Áhugamönnum um Evrópuher finnst að hægt hafi gengið, og segja má að þeir hafi nokkuð til síns máls. Fimm þúsund manna vopnuð deild, sem þegar hefur verið stofnuð, vinnur enga stórsigra í átökum af því tagi sem nú tíðkast í A-Evrópu. Búast má þó við að hervæðingin gangi hraðar hér eftir, en hingað til. Kemur þar tvennt til; Bretar eru horfnir úr sambandinu, en þeir voru dragbítar á Evrópuher, átökin í Úkraínu og ótti við Rússa.

Það virðist gerast án teljandi andstöðu,…

Af ýmsum ástæðum forðast menn að kalla fyrrnefnda fimm þúsund manna herdeild her, en ljóst má vera að ef rúm er fyrir slíkan „ekki-her“ í Evrópusambandinu, má ætla að rúm sé fyrir 50.000 manna vopnaða sveit sem yrði „ekki-heldur-her“, eða jafnvel 500.000 manna sveit sem héti einhverju öðru nafni en herdeild eða her.

Fyrir nokkrum áratugum var herskylda á undanhaldi í Evrópu. Það var ekki vegna þess að menn hefðu komist að því að hún væri vond, heldur vegna þess að tækin voru flókin og herforingjar töldu sig þurfa atvinnumenn, frekar en gamaldags fallbyssufóður til að fylla skotgrafir. Á síðari árum hefur þetta breyst. Herskylda á upp á pallborðið á ný og nokkur lönd í Evrópusambandinu hafa leitt hana í lög eða tekið skref í þá átt. Það virðist gerast án teljandi andstöðu, og þar hljóta Íslendingar að staldra við. Herskylda er nefnilega talin eðlileg í flestum löndum Evrópu. Sú Evrópumenning er svo rík að framkvæmdastjórn sambandsins lagði nýverið til að loka á unga Úkraínumenn sem sleppa úr vítislogum heima fyrir, ef talin er þörf á þeim í skotgrafirnar.

Ætla má að Evrópuher yrði a.m.k. fyrst í stað mannaður með atvinnumönnum. Sambandið gæti t.d. fiskað í brottfalli úr framhaldsskólum eða á öðrum slóðum þar sem ungir menn leita verkefna í lífinu. Ljóst má vera að herskylda er talin valkostur við mönnun hers, en sérstaklega er fjallað um slíkt í ranni Evrópusambandsins og í tengslum við hernaðarmátt sambandsins í skjali Evrópuþingsins númer PE 769.541 og gefið var út árið 2025.

Erfitt er að sjá með hvaða hætti og á hvaða forsendum aðrar reglur ættu að gilda á Íslandi en annars staðar í sambandinu hvað varðar mönnun hersins og greiðslur fyrir slíkt verkefni.

Vígbúnaður

Evrópusambandið lagði nýverið fram umfangsmikla áætlun um vígvæðingu. 800 milljarðar evra skulu fara í málið á næstu árum. Sambandið hefur skrifað innkaupalista og það kaupir og selur aðildarríkjum sumt, en annað virðist fara beint til aðildarríkja með óljósri viðkomu í bókum sambandsins. Upphæðin er himinhá og ef Íslendingar væru innanborðs í Evrópusambandinu og henni deilt niður á aðildarríki, yrði reikningur Íslands um fimmtíu milljarðar króna á ári. Það mundi jafngilda einum Fjarðarheiðargöngum eða beinum árlegum tekjum Evrópusambandsins af Íslandi í gegnum félagsgjöld og tolla. Orðræða valdamanna og álit almennings eins og það birtist í skoðanakönnunum gefur til kynna að ástæða sé til að ætla að næsta vígbúnaðaráætlun verði enn stærri í sniðum og tenging Evrópusambandsins við hana enn þéttari en nú er.

Kjarni máls

Enn undarlegra er svo að íslenskir stjórnmálamenn…

Það er í besta falli sérkennileg afstaða að gerast aðili að Evrópusambandinu í trausti þess að yfirlýst stefna sambandsins nái aldrei fram að ganga. Enn undarlegra er svo að íslenskir stjórnmálamenn og aðrir talsmenn þess að Íslendingar verði þegnar í sambandinu lofi öllu fögru um ævarandi herleysi Íslands og Íslendinga, þótt þeir hljóti að gera sér grein fyrir að sambandið er í stöðugri þróun í átt að meiri hervæðingu og miðstýringu og að þeir geti engu slíku lofað. Engum sögum fer af stórveldi þar sem einn hreppur er undanþeginn öllu sem varðar hermál ríkisins. Í þessu sambandi er vert að líta til Lissabonsáttmálans þar sem fjallað er um að þegnar aðildarríkja skuli verða þegnar sambandsins, án þess þó að tekið sé nánar fram hvaða réttindi og skyldur því gætu fylgt. Slíkt má skilgreina seinna meir þegar þörf verður á.

Grein Haraldar birtist í Mogganum í dag.